EPI 2026માં ભારતને મોટો ઝટકો: 177 દેશોમાં 176મો ક્રમ, પર્યાવરણ સુધારવા હવે કડક પગલાંની જરૂર

પર્યાવરણ સુધારવા વિશ્વભરમાં આર્થિક વિકાસની દોડ વચ્ચે પર્યાવરણનું સંરક્ષણ સૌથી મોટો પડકાર બની રહ્યું છે. આ જ પરિસ્થિતિ વચ્ચે જાહેર થયેલા એન્વાયરમેન્ટલ પરફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (Environmental Performance Index – EPI) 2026ના અહેવાલે ભારત માટે ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. 177 દેશોના મૂલ્યાંકન બાદ ભારતને 176મો ક્રમ મળ્યો છે, એટલે કે ભારત છેલ્લાથી બીજા સ્થાને રહ્યું છે. માત્ર લાઓસ ભારતથી પાછળ રહ્યું છે.

પર્યાવરણ સુધારવા યેલ યુનિવર્સિટી અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધકો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા આ અહેવાલે હવાની ગુણવત્તા, આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતા, કચરા વ્યવસ્થાપન અને પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર દેશોના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પરિણામ ભારત માટે માત્ર એક રેન્કિંગ નથી, પરંતુ પર્યાવરણને લઈને ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.

શું છે Environmental Performance Index (EPI)?

Environmental Performance Index (EPI) એક વૈશ્વિક ડેટા આધારિત સૂચકાંક છે, જેની શરૂઆત વર્ષ 2000માં થઈ હતી. આ અહેવાલ દર બે વર્ષે પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે અને તેમાં વિવિધ દેશો પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન સામે કેટલા અસરકારક રીતે કામ કરી રહ્યા છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

EPI 2026માં કુલ 177 દેશોને 47 અલગ-અલગ પર્યાવરણીય સૂચકાંકોના આધારે ગુણ આપવામાં આવ્યા છે. આ તમામ સૂચકાંકોને ત્રણ મુખ્ય શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.

પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય (Environmental Health) – હવાની ગુણવત્તા, પીવાનું સ્વચ્છ પાણી અને પ્રદૂષણ જેવા મુદ્દાઓ.

ઇકોસિસ્ટમ જીવનશક્તિ (Ecosystem Vitality) – જંગલોનું સંરક્ષણ, જૈવવિવિધતા, દરિયાઈ સંપત્તિ અને કુદરતી સંસાધનોની સ્થિતિ.

આબોહવા પરિવર્તન નિયંત્રણ (Climate Change Mitigation) – કાર્બન ઉત્સર્જન, ગ્રીનહાઉસ ગેસ અને ઊર્જા નીતિઓ.

આ ત્રણેય માપદંડોના આધારે દેશોને કુલ સ્કોર આપવામાં આવે છે.

પર્યાવરણ સુધારવા ભારતનું પ્રદર્શન કેમ ચિંતાજનક?

EPI 2026માં ભારતને 100માંથી માત્ર 22.46 સ્કોર મળ્યો છે, જેના કારણે ભારત 176મા ક્રમે પહોંચ્યું છે. દક્ષિણ એશિયાના દેશોમાં પણ ભારતનું સ્થાન સૌથી નીચલા દેશોમાં રહ્યું છે.

અહેવાલ અનુસાર ભારતનું પ્રદર્શન વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પણ નબળું રહ્યું છે.

• પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યમાં 174મો ક્રમ
• ઇકોસિસ્ટમ જીવનશક્તિમાં 171મો ક્રમ
• કચરા વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતામાં 141મો ક્રમ
• આબોહવા પરિવર્તન નીતિમાં 130મો ક્રમ

આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં વિકાસની સાથે પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવામાં હજુ પણ મોટા પડકારો છે.

પર્યાવરણ સુધારવા ભારત પાછળ રહેવાના મુખ્ય કારણો

અહેવાલમાં ભારતના નીચા સ્કોર પાછળ કેટલાક મુખ્ય પરિબળો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

સૌથી મોટો પડકાર ઝડપથી વધી રહેલું શહેરી વાયુ પ્રદૂષણ છે. દેશના અનેક મોટા શહેરો આજે વિશ્વના સૌથી પ્રદૂષિત શહેરોની યાદીમાં સામેલ છે.

બીજું મોટું કારણ ઊર્જા ઉત્પાદન માટે કોલસા પરની ઊંચી નિર્ભરતા છે. નવીનીકરણીય ઊર્જામાં પ્રગતિ છતાં કોલસાનો ઉપયોગ હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં થઈ રહ્યો છે.

જૈવવિવિધતામાં સતત ઘટાડો પણ ચિંતાનો વિષય છે. વધુ પડતો મત્સ્યઉદ્યોગ, જંગલો પર વધતું દબાણ અને કુદરતી વસવાટનો નાશ અનેક પ્રજાતિઓ માટે જોખમ ઊભું કરી રહ્યો છે.

આ ઉપરાંત દરિયાઈ વિસ્તારોના સંરક્ષણમાં પણ ભારતનું પ્રદર્શન નબળું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

રેન્કિંગને લઈને મતભેદ

ભારતના નીચા રેન્કિંગને લઈને બે અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ સામે આવ્યા છે.

પર્યાવરણ મંત્રાલય અને કેટલાક આર્થિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે EPIની પદ્ધતિ ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા અને વિકાસશીલ દેશોની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિને પૂરતી રીતે ધ્યાનમાં લેતી નથી. તેમના મતે વિકસિત દેશોના ઐતિહાસિક કાર્બન ઉત્સર્જનની સરખામણીએ ભારતનું માથાદીઠ ઉત્સર્જન હજુ પણ ઓછું છે.

બીજી તરફ યેલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોનું કહેવું છે કે EPI કોઈ દેશના ભૂતકાળને નહીં પરંતુ વર્તમાન પર્યાવરણીય સ્થિતિને માપે છે. તેઓ જણાવે છે કે ભારતે રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમ (NCAP) હેઠળ મોટા પાયે રોકાણ કર્યું હોવા છતાં હવાની ગુણવત્તામાં ઇચ્છિત સુધારો નોંધાયો નથી.

ટોચના દેશોએ કેવી રીતે મેળવી સફળતા?

EPI 2026માં યુરોપિયન દેશોએ ફરી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યું છે.

પ્રથમ સ્થાને ઇસ્ટોનિયા રહ્યું છે, જ્યારે લક્ઝમબર્ગ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફિનલેન્ડ, નેધરલેન્ડ, જર્મની, ફ્રાન્સ, નોર્વે, સ્વીડન અને ઑસ્ટ્રિયા ટોપ-10માં સામેલ છે.

આ દેશોએ નવીનીકરણીય ઊર્જાનો વ્યાપક ઉપયોગ, કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો, કડક પર્યાવરણ નીતિઓ અને કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણ પર સતત કામ કરીને આ સફળતા મેળવી છે.

ભારત માટે વેક-અપ કોલ

EPI 2026નો અહેવાલ ભારત માટે એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ બંનેને સાથે લઈને આગળ વધવું હવે સમયની માંગ છે. વાયુ પ્રદૂષણ, કચરા વ્યવસ્થાપન, જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ અને સ્વચ્છ ઊર્જાના ઉપયોગ જેવા ક્ષેત્રોમાં વધુ અસરકારક નીતિઓ અને કડક અમલીકરણ જરૂરી બન્યું છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારત ટકાઉ વિકાસના માર્ગ પર ઝડપથી આગળ વધશે, હરિત ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપશે અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે અસરકારક પગલાં લેશે તો આગામી વર્ષોમાં માત્ર રેન્કિંગમાં જ નહીં, પરંતુ લોકોના જીવનની ગુણવત્તામાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળશે. પર્યાવરણનું સંરક્ષણ હવે માત્ર એક વિકલ્પ નથી, પરંતુ દેશના ભવિષ્ય માટે અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગયું છે.

 

• Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAGRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276