Bindia
દર વર્ષે 24 એપ્રિલના દિવસે ભારતમાં રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસ (National Panchayati Raj Day) ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ ભારતના લોકશાહી સિસ્ટમના એક મહત્વપૂર્ણ અંગ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓના રોલ અને યોગદાનને માન્યતા આપતો અને ઉજવતો દિવસ છે.
ઇતિહાસ અને શરૂઆત:
રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસની શરૂઆત વર્ષ 2010માં કરવામાં આવી હતી જ્યારે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહે 24 એપ્રિલને પંચાયતી રાજ દિવસ તરીકે જાહેર કર્યો હતો. આ તારીખની પસંદગી એ કારણે કરવામાં આવી કારણ કે 73મા બંધારણ સંશોધન અધિનિયમ અંતર્ગત પંચાયતોને બંધારણીય માન્યતા આપવાનો અમલ 24 એપ્રિલ, 1993થી થયો હતો.
પંચાયતી રાજના પાયાવિહોણા:
1957માં રચાયેલી બળવંતરાય મહેતા સમિતિ દ્વારા ‘લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણ’ની ભલામણો આપ્યા પછી ભારતે તબક્કાવાર રીતે ત્રિ-સ્તરીય પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થા અપનાવી હતી:
– ગ્રામ પંચાયત (ગામ સ્તર)
– પંચાયત સમિતિ / મધ્યમ સ્તર (તાલુકા / બ્લોક)
– જિલ્લા પંચાયત (જિલ્લા સ્તર)
સૌપ્રથમ વખત પંચાયતી રાજનો અમલ 2 ઓક્ટોબર 1959ના રોજ રાજસ્થાનના નાગૌર જિલ્લામાં થયો હતો. ગુજરાતમાં આ વ્યવસ્થા 1963માં અમલમાં આવી હતી.
આંકડા અને પ્રભાવ:
આજના સમયમાં ભારતમાં અંદાજે:
2.39 લાખ ગ્રામ પંચાયતો
6,904 બ્લોક પંચાયતો
589 જિલ્લા પંચાયતો અને
29 લાખથી વધુ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ કાર્યરત છે, જેમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ પણ સામેલ છે — જે લોકોના સ્થાનિક સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ અને વિકાસ માટે કાર્ય કરે છે.
બળવંતરાય મહેતા – પંચાયતી રાજના સ્થાપક
બળવંતરાય મહેતા, જેમણે પંચાયતી રાજ માટે માર્ગદર્શન આપ્યું, તેઓ બાદમાં ગુજરાતના બીજા મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. તેમને આજે પણ ‘પંચાયતી રાજના આર્કિટેક્ટ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
