Bindia
આજે લોકસભામાં મહત્વનું બિલ રજૂ થવા જય રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર બુધવારે સંસદમાં વક્ફ સુધારા બિલ રજૂ કરવા જઈ રહી છે. સરકારનું કહેવું છે કે આના દ્વારા તે વકફ સંબંધિત મિલકતોનું વધુ સારું સંચાલન સુનિશ્ચિત કરશે. જોકે, આ બિલનો દેશભરમાં વિરોધ થઈ રહ્યો છે. વિપક્ષી નેતાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવા બિલથી મુસ્લિમ પક્ષની શક્તિ ઓછી થશે અને વક્ફ પર સરકારી નિયંત્રણ વધશે.
ત્યારે સામાન્ય રીતે વકફ સનશોધન બિલ શું છે અને સરકારને હાલના વક્ફ કાયદામાં સુધારો કરવાની જરૂર કેમ પડી? વક્ફ બોર્ડ પાસે કેટલી જમીન છે? આ બિલ પર સરકારનું શું કહેવું છે? વકફ અંગે અત્યાર સુધી કઈ ફરિયાદો મળી છે? આવા પ્રશ્નો મનમાં થવા સામાન્ય છે.
શું છે વકફ ?
વકફ એ કોઈપણ જંગમ અથવા સ્થાવર મિલકત હોઈ શકે છે. જેને ઇસ્લામનું પાલન કરતી કોઈપણ વ્યક્તિ ધાર્મિક હેતુઓ માટે દાન કરી શકે છે. આ દાનમાં આપેલી મિલકતનો કોઈ માલિક નથી. આ દાનમાં મળેલી મિલકતનો માલિક અલ્લાહને માનવામાં આવે છે. પરંતુ, તેને ચલાવવા માટે કેટલીક સંસ્થાઓ બનાવવામાં આવી છે.
કેવી રીતે કરી શકાય વકફ?
વકફ કરવાની વિવિધ રીતો હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે એક કરતાં વધુ ઘર હોય અને તે તેમાંથી એકને વકફ બનાવવા માંગે છે, તો તે પોતાના વસિયતનામામાં એક ઘર વકફ માટે દાન કરવા વિશે લખી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, સંબંધિત વ્યક્તિનો પરિવાર તેના મૃત્યુ પછી તે ઘરનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં. વકફ મિલકતનું સંચાલન કરતી સંસ્થા તેનો ઉપયોગ સામાજિક કાર્ય માટે કરશે. તેવી જ રીતે, શેરથી લઈને ઘર, મકાન, પુસ્તકોથી લઈને રોકડ સુધી કંઈપણ વકફેડ થઈ શકે છે. 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરનો કોઈપણ મુસ્લિમ વ્યક્તિ પોતાના નામે કોઈપણ મિલકત વકફ કરી શકે છે. તેમનો પરિવાર કે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ વકફ મિલકત પર દાવો કરી શકશે નહીં.
તમામ કબ્રસ્તાનો વક્ફ દ્વારા જળવાય છે
વકફ મિલકતોનું સંચાલન કરવા માટે વકફ બોર્ડ છે. આ સ્થાનિક અને રાજ્ય સ્તરે રચાય છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા રાજ્યોમાં પણ અલગ શિયા અને સુન્ની વકફ બોર્ડ છે. રાજ્ય સ્તરે રચાયેલા વકફ બોર્ડ આ વકફની મિલકતોની દેખરેખ રાખે છે. મિલકતોની જાળવણી, તેમાંથી થતી આવક વગેરેનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. કેન્દ્રીય સ્તરે, કેન્દ્રીય વક્ફ કાઉન્સિલ રાજ્યોના વક્ફ બોર્ડને માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડવાનું કામ કરે છે. દેશભરમાં બનેલા કબ્રસ્તાનો વકફ જમીનનો ભાગ છે. દેશના તમામ કબ્રસ્તાનો વક્ફ દ્વારા જાળવવામાં આવે છે.
દેશભરમાં લગભગ 30 સ્થાપિત સંસ્થાઓ છે જે તે રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વકફ મિલકતોનું સંચાલન કરે છે. આ સંસ્થાઓ વક્ફ બોર્ડ તરીકે ઓળખાય છે. ભારતમાં 30 વક્ફ બોર્ડ છે, જેમાંથી મોટાભાગના રાજ્યોની રાજધાનીઓમાં મુખ્ય મથકો છે. બધા વકફ બોર્ડ વકફ એક્ટ 1995 હેઠળ કાર્ય કરે છે. ભારતીય વકફ એસેટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ અનુસાર, વકફ બોર્ડ મુસ્લિમોના ધાર્મિક, સામાજિક અને આર્થિક જીવન સાથે સંકળાયેલા છે. તેઓ ફક્ત મસ્જિદો, દરગાહ, કબ્રસ્તાન વગેરેને જ મદદ કરતા નથી, પરંતુ તેમાંથી ઘણા શાળાઓ, કોલેજો, હોસ્પિટલો, દવાખાનાઓ અને મુસાફિરખાનાઓને પણ મદદ કરે છે જે સામાજિક કલ્યાણ માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.
વક્ફ બોર્ડ પાસે કેટલી મિલકત છે?
વકફ એસેટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ ઓફ ઈન્ડિયા (WAMSI) અનુસાર, દેશમાં કુલ 3,56,047 વકફ મિલકતો છે. આમાંથી, સ્થાવર મિલકતોની કુલ સંખ્યા 8,72,324 છે અને જંગમ મિલકતોની કુલ સંખ્યા 16,713 છે. ડિજિટલ રેકોર્ડની સંખ્યા 3,29,995 છે.
શું છે વકફ સુધારા બિલ?
છેલ્લા ઘણા દિવસોથી ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે સરકાર વક્ફ બોર્ડમાં સુધારા સંબંધિત બિલ સંસદમાં રજૂ કરી શકે છે. કેન્દ્રીય લઘુમતી બાબતોના મંત્રી કિરેન રિજિજુએ 8 ઓગસ્ટના રોજ લોકસભામાં વકફ (સુધારા) બિલ, 2024 અને મુસ્લિમ વકફ (રદ) બિલ, 2024 રજૂ કર્યા હતા. જોકે, બાદમાં તેને JPCમાં મોકલવામાં આવ્યું હતું.
આ બિલ વર્તમાન કાયદામાં દૂરગામી ફેરફારોની વાત કરે છે. આમાં કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વક્ફ બોર્ડમાં મુસ્લિમ મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સાથે, કોઈપણ ધર્મના લોકો તેની સમિતિઓના સભ્ય બની શકે છે. આ કાયદામાં છેલ્લે 2013 માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.
આ બિલ પર સરકારનું શું કહેવું છે?
ઓગસ્ટમાં જ્યારે કેન્દ્રીય મંત્રી કિરેન રિજિજુએ બિલ રજૂ કર્યું હતું, ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું કે વકફ સુધારા બિલ સચ્ચર સમિતિની ભલામણોના આધારે લાવવામાં આવ્યું છે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે રાજ્ય અને કેન્દ્રીય વક્ફ બોર્ડમાં બે મહિલાઓ હોવી જોઈએ. અમે આ બિલમાં કરવામાં આવેલી ભલામણોને લાગુ કરવા માટે લાવ્યા છીએ. આ બિલમાં ગમે તે જોગવાઈઓ હોય, બંધારણના કોઈપણ અનુચ્છેદનું ઉલ્લંઘન થયું નથી. કોઈના હક છીનવવાનું તો ભૂલી જાઓ, આ બિલ એવા લોકોને હક આપવા માટે લાવવામાં આવ્યું છે જેમને આજ સુધી તેમના હક નથી મળ્યા. તેમણે કહ્યું કે ઘણા ફેરફારો પહેલાથી જ થઈ ગયા છે. 1995 માં કરવામાં આવેલા સુધારા 2013 માં લાવવામાં આવેલા સુધારાઓ દ્વારા બિનઅસરકારક બની ગયા, તેથી આ બિલ લાવવું પડ્યું. 1995 નું વકફ સુધારા બિલ સંપૂર્ણપણે બિનઅસરકારક રહ્યું છે. એટલા માટે આ સુધારો કરવો પડ્યો.
રિજિજુએ વિપક્ષને કહ્યું કે જો તેઓ આ બિલને સમર્થન આપે છે, તો તેમને કરોડો લોકોના આશીર્વાદ મળશે. વકફ બોર્ડ પર થોડા લોકોએ કબજો જમાવી લીધો છે. આ બિલ સામાન્ય મુસ્લિમોને ન મળતા ન્યાયને સુધારવા માટે લાવવામાં આવ્યું છે.
ભારતમાં વકફની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
ભારતમાં, વક્ફનો ઇતિહાસ દિલ્હી સલ્તનતના શરૂઆતના દિવસોનો છે. ત્યારબાદ સુલતાન મુઇઝુદ્દીન સામ ઘોરે બે ગામો મુલતાનની જામા મસ્જિદને સમર્પિત કર્યા અને તેનો વહીવટ શેખુલ ઇસ્લામને સોંપ્યો. જેમ જેમ દિલ્હી સલ્તનત અને પછીના ઇસ્લામિક રાજવંશો ભારતમાં ખીલ્યા, તેમ તેમ ભારતમાં વકફ મિલકતોની સંખ્યામાં વધારો થયો. ભારતમાં વકફ નાબૂદ કરવાનો મુદ્દો 19 મી સદીના અંતમાં ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો જ્યારે બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન વકફ મિલકતનો વિવાદ લંડનમાં પ્રિવી કાઉન્સિલ સુધી પહોંચ્યો હતો. આ કેસની સુનાવણી કરનારા ચાર બ્રિટિશ ન્યાયાધીશોએ વકફને સૌથી દુષ્ટ અને ઘાતક પ્રણાલી ગણાવી અને વકફને અમાન્ય જાહેર કર્યો. જોકે, ભારતમાં ચાર ન્યાયાધીશોનો નિર્ણય સ્વીકારવામાં આવ્યો ન હતો. 1913ના મુસ્લિમ વકફ માન્યતા કાયદાએ ભારતમાં વકફની સંસ્થાને બચાવી. ત્યારથી વક્ફ પર અંકુશ લગાવવાનો કોઈ પ્રયાસ થયો નથી.
આ ઇસ્લામિક દેશોમાં નથી વકફ મિલકતો
દુનિયામાં ઘણા ઈસ્લામિક દેશો છે જેમાં વકફ મિલકતો નથી. આ દેશોમાં તુર્કી, લિબિયા, ઇજિપ્ત, સુદાન, લેબનોન, સીરિયા, જોર્ડન, ટ્યુનિશિયા અને ઇરાક જેવા ઇસ્લામિક દેશોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, ભારતમાં, વકફ બોર્ડ માત્ર સૌથી મોટા શહેરી જમીનમાલિકો નથી, પરંતુ તેમની પાસે કાયદેસર રીતે તેમનું રક્ષણ કરતો કાયદો પણ છે.
વક્ફ બોર્ડ કેટલી મિલકતોનું નિયંત્રણ કરે છે?
વક્ફ બોર્ડ હાલમાં સમગ્ર ભારતમાં 9.4 લાખ એકરમાં ફેલાયેલી 8.7 લાખ મિલકતોનું નિયંત્રણ કરે છે, જેની અંદાજિત કિંમત 1.2 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. ભારતમાં વિશ્વમાં સૌથી વધુ વકફ હોલ્ડિંગ્સ છે. વધુમાં, સશસ્ત્ર દળો અને ભારતીય રેલ્વે પછી વક્ફ બોર્ડ ભારતમાં સૌથી મોટું જમીન માલિક છે.
સરકારને વકફ સંબંધિત કેટલી ફરિયાદો મળી છે?
કેન્દ્ર સરકારને વકફ જમીનો પર ઇરાદાપૂર્વક અતિક્રમણ અને વકફ મિલકતોના ગેરવહીવટ જેવા મુદ્દાઓ પર મુસ્લિમો અને બિન-મુસ્લિમો તરફથી મોટી સંખ્યામાં ફરિયાદો અને રજૂઆતો મળી છે. મંત્રાલયે મળેલી ફરિયાદોના સ્વરૂપ અને જથ્થાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે અને જાણવા મળ્યું છે કે એપ્રિલ, 2023 થી મળેલી 148 ફરિયાદોમાંથી મોટાભાગની ફરિયાદો અતિક્રમણ, વકફ જમીનના ગેરકાયદેસર વેચાણ, સર્વેક્ષણ અને નોંધણીમાં વિલંબ અને વકફ બોર્ડ અને મુતવલ્લીઓ વિરુદ્ધ ફરિયાદો સંબંધિત છે. મંત્રાલયે એપ્રિલ, 2022 થી માર્ચ, 2023 દરમિયાન CPGRAMS (સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ) પર મળેલી ફરિયાદોનું પણ વિશ્લેષણ કર્યું છે અને જાણવા મળ્યું છે કે 566 ફરિયાદોમાંથી 194 ફરિયાદો વકફ જમીનના અતિક્રમણ અને ગેરકાયદેસર ટ્રાન્સફર સંબંધિત હતી અને 93 ફરિયાદો વકફ બોર્ડ/મુતાવલ્લીઓના અધિકારીઓ વિરુદ્ધ હતી. આ ઉપરાંત, સાંસદોએ પક્ષપાતથી આગળ વધીને વકફ મિલકતોની નોંધણીમાં વિલંબ, વકફ બોર્ડ દ્વારા બજાર મૂલ્યથી ઓછું ભાડું વસૂલવા, વકફ જમીન પર મોટા પાયે અતિક્રમણ, વિધવાઓના વારસાગત અધિકારો, સર્વે કમિશનર દ્વારા સર્વે પૂર્ણ ન થવા, વકફ મિલકતના રેકોર્ડના ડિજિટાઇઝેશનમાં ધીમી પ્રગતિ વગેરે મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા હતા.
કેટલા કેસ પેન્ડિંગ છે?
કેન્દ્રીય ન્યાય મંત્રાલયે ટ્રિબ્યુનલ્સની કામગીરીનું વિશ્લેષણ કર્યું છે અને જાણવા મળ્યું છે કે ટ્રિબ્યુનલ્સમાં 40,951 કેસ પેન્ડિંગ છે, જેમાંથી 9,942 કેસ મુસ્લિમ સમુદાય દ્વારા વક્ફનું સંચાલન કરતી સંસ્થાઓ સામે દાખલ કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, કેસોના નિકાલમાં અતિશય વિલંબ થાય છે અને ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયોના ન્યાયિક દેખરેખ માટે કોઈ જોગવાઈ નથી.
ગુજરાત સહિત આ રાજ્યોના કેસ ચર્ચામાં
તમિલનાડુમાં તિરુચેન્થુરાઈ ગામના ખેડૂત રાજગોપાલ પોતાના દેવા ચૂકવવા માટે પોતાની ખેતીની જમીન વેચી શક્યા નહીં કારણ કે વક્ફ બોર્ડે તેમના આખા ગામ તિરુચેન્થુરાઈને પોતાની મિલકત જાહેર કરી. નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) ની આ જરૂરિયાતે નાણાકીય અને ભાવનાત્મક તકલીફ ઊભી કરી. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે આ ગામ ઐતિહાસિક રીતે 1956માં નવાબ અનવરદીન ખાને વકફ તરીકે દાનમાં આપ્યું હતું. આ પરિસ્થિતિએ રાજકીય અને સાંપ્રદાયિક તણાવને પણ વેગ આપ્યો છે.
આ પણ વાંચો: વકફ સુધારા બિલ: લોકસભામાં આજે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા
બેંગલુરુ ઈદગાહ મેદાન કેસ: બેંગલુરુ ઈદગાહ મેદાનના કિસ્સામાં, સરકાર મુજબ કોઈપણ મુસ્લિમ સંગઠનને કોઈ માલિકી હક આપવામાં આવ્યો નથી, તેમ છતાં વકફ દાવો કરે છે કે તે 1850 ના દાયકાથી વકફ મિલકત હતી, જેનો અર્થ એ થયો કે તે હવે કાયમ માટે વકફ મિલકત છે.
સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કેસ:
સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ઈમારત મુગલીસરાય, શાહજાહાંની પુત્રી જહાઆરાએ સન્ 1644માં વકફ કરી દીધી હતી. દેશ-વિદેશથી આવનારા મુસાફરોના ઉપયોગ માટે આ મિલકત દાનમાં આપવામાં આવી હતી. અહીં લાગેલા ફારસી ભાસામાં પથ્થર પર લખવામાં આવેલા વકફનામાના આધારે અબ્દુલ વાડોદ જરુલ્લાહે ખુદને શાહજહાંનો વારસદાર ગણાવતા વકફ અધિનિયમની કલમ 36 અંતર્ગત આ સંપત્તિ પર દાવો કર્યો હતો.આ ખટલો હાઈકોર્ટમાં ચાલી ગયો હતો, જ્યાં કોર્ટે ઓક્ટોબર 2021માં આ કેસ વકફ બોર્ડ સમક્ષ મોકલી આપ્યો હતો. તે સમયે વકફ બોર્ડના તત્કાલિન અધ્યક્ષે વકફનામાના આધારે સુરત કોર્પોરેશન માત્ર મુગલીસરાયના વહીવટકર્તા ગણાવીને સંપત્તિ વકફની દર્શાવી હતી. જો કે મનપાની અપીલ પર ગુજરાત વકફ ટ્રિબ્યુનલે આ નિર્ણયને પલટી નાંખ્યો છે. જો કે અરજકર્તાએ પુન: હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી છે .
બેટ દ્વારકામાં ટાપુઓ:
એક અહેવાલ મુજબ, વક્ફ બોર્ડે દેવભૂમિ દ્વારકામાં બેટ દ્વારકામાં બે ટાપુઓની માલિકીનો દાવો કરતી અરજી ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં દાખલ કરી હતી. આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતાં, હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશે અરજી સાંભળવાનો ઇનકાર કર્યો અને બોર્ડને તેની અરજીમાં સુધારો કરવા કહ્યું. કોર્ટની ટિપ્પણી એવી હતી કે વક્ફ કૃષ્ણનગરીમાં જમીનનો દાવો કેવી રીતે કરી શકે.
Follow us On Social Media
YouTube : https://www.youtube.com/@BIndiaDigital
Instagram : https://www.instagram.com/bindiadigital/
Website : https://bindia.co/
TWITTER : https://x.com/buletin_india
FOLLOW ON WHATSAPP : https://whatsapp.com/channel/0029Va4rXSZ5q08d1AuVRO2I
