બંધ રૂમમાં જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલાયા, બહાર કોઈ હાજર ન હોય તો SC/ST Actની કલમો નહીં લાગે: સુપ્રીમ કોર્ટ

જાતિસૂચક અપમાન અને અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ (SC/ST Act)ને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. 20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ Supreme Court of Indiaએ કહ્યું કે માત્ર ઘટના સ્કૂલ, ઓફિસ કે અન્ય જાહેર સંસ્થા જેવા સ્થળના પરિસરમાં બની હોવાના કારણે તેને કાયદાની દૃષ્ટિએ “Public View”માં બનેલી ઘટના માની શકાય નહીં. જો જાતિસૂચક અપમાન બંધ રૂમમાં થયું હોય અને ત્યાં કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ હાજર ન હોય કે તે અપશબ્દો સાંભળી ન શકે, તો SC/ST Actની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s)ના જરૂરી તત્ત્વો પૂર્ણ થતા નથી.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

આ કેસ ઉત્તર પ્રદેશની એક સ્કૂલ સાથે સંબંધિત છે. સ્કૂલમાં બે વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે ઝઘડો થયા બાદ તેમના પિતા સ્કૂલ મેનેજર પાસે ફરિયાદ કરવા પહોંચ્યા હતા. ફરિયાદ મુજબ ત્યાં તેમની સાથે મારપીટ કરવામાં આવી અને મેનેજરે જાતિસૂચક અપશબ્દો કહ્યા હોવાનો આરોપ મૂકાયો હતો.

આ આરોપોના આધારે મેનેજર સામે ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો ઉપરાંત SC/ST Actની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s) હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી. મામલો પહેલા અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. હાઇકોર્ટના નિર્ણય સામે આરોપીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. કેસનું નામ Ramkrishna Chauhan v. State of Uttar Pradesh & Anr. છે.

“Public View”નો અર્થ શું?

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન હતો કે SC/ST Act હેઠળ “any place within public view”નો અર્થ શું થાય છે.

જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે “Public View” અને “Public Place” એક જ બાબત નથી. કોઈ સ્થળ સ્કૂલ, ઓફિસ અથવા અન્ય જાહેર સંસ્થાની અંદર આવેલું હોય એટલા માત્રથી ત્યાં બનેલી દરેક ઘટના “Public View”માં બની હોવાનું સાબિત થતું નથી.

જો કોઈ બંધ રૂમમાં ઘટના બની હોય અને ત્યાં સામાન્ય લોકો હાજર ન હોય અથવા તેઓ ઘટનાને જોઈ કે સાંભળી ન શકે, તો SC/ST Actની સંબંધિત જોગવાઈઓ માટે “Public View”ની આવશ્યકતા પૂર્ણ થતી નથી.

બીજી તરફ, ખાનગી અથવા મર્યાદિત સ્થળે પણ જો અન્ય લોકો હાજર હોય અને તેઓ કથિત જાતિસૂચક શબ્દો સાંભળી કે જોઈ શકે, તો પરિસ્થિતિ અલગ બની શકે છે. એટલે સ્થળ કરતાં ઘટનાની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અને ત્યાં અન્ય લોકોની હાજરી મહત્વપૂર્ણ બને છે.

સ્કૂલમાં શિક્ષકો હાજર હતા, છતાં SC/ST Act કેમ નહીં લાગ્યો?

આ કેસમાં ફરિયાદી તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ઘટના સ્કૂલના પરિસરમાં બની હતી અને શિક્ષકો ત્યાં હાજર હતા. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે શિક્ષકોએ ઝઘડો અને મારપીટ થયાની વાત કરી હતી, પરંતુ કોઈ શિક્ષકે જાતિસૂચક અપશબ્દો સાંભળ્યા હોવાની વાત કરી નહોતી.

કોર્ટના મતે માત્ર સ્કૂલ પરિસરમાં શિક્ષકોની હાજરી એ સાબિત કરવા માટે પૂરતી નથી કે કથિત જાતિસૂચક શબ્દો “Public View”માં બોલવામાં આવ્યા હતા. FIR અને અન્ય નિવેદનોમાં પણ એવી સ્પષ્ટ વિગતો નહોતી કે કયા સામાન્ય વ્યક્તિએ કથિત અપશબ્દો સાંભળ્યા હતા.

કોર્ટે SC/ST Act હેઠળની કાર્યવાહી રદ કરી

સુપ્રીમ કોર્ટે ઉપલબ્ધ સામગ્રીના આધારે કહ્યું કે SC/ST Actની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s)ના મૂળભૂત તત્ત્વો પ્રથમદર્શી રીતે સાબિત થતા નથી. તેથી આ બંને કલમો હેઠળની કાર્યવાહી રદ કરવામાં આવી.

કોર્ટે અગાઉના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ, જેમાં Hitesh Verma v. State of Uttarakhand અને Karuppudayar v. Stateનો સમાવેશ થાય છે, તેના સિદ્ધાંતોનો પણ આધાર લીધો. આ ચુકાદાઓમાં પણ “Public View”ની શરતને મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું.

પરંતુ અન્ય ગુનાની કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે

સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય એવો અર્થ નથી કે બંધ રૂમમાં જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલવા અથવા કોઈ વ્યક્તિ સાથે મારપીટ કરવી કાયદેસર બની જાય છે.

કોર્ટે ખાસ સ્પષ્ટ કર્યું કે SC/ST Actની સંબંધિત કલમો હેઠળની કાર્યવાહી રદ થવા છતાં મારપીટ, ગેરકાયદેસર રીતે રોકી રાખવા, ધમકી અથવા અન્ય લાગુ પડતા ગુનાઓ અંગેની કાર્યવાહી ચાલુ રહી શકે છે. આ કેસમાં બાકીની IPC કલમો હેઠળની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

ચુકાદાની સામાન્ય અસર શું?

આ ચુકાદાથી એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત ફરી સ્પષ્ટ થયો છે—SC/ST Actની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s) લાગુ કરવા માટે માત્ર જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલાયા હોવાનો આરોપ પૂરતો નથી. ઘટનાનું સ્થળ “Public View”માં હતું કે નહીં અને અન્ય લોકો તેને જોઈ અથવા સાંભળી શકતા હતા કે નહીં, તે પણ મહત્વનું છે.

આથી ભવિષ્યમાં આવા કેસોમાં FIR, ફરિયાદ અને સાક્ષીઓના નિવેદનોમાં ઘટના ક્યાં બની, કોણ હાજર હતું અને કથિત શબ્દો કોણે સાંભળ્યા અથવા જોયા તેની ચોક્કસ વિગતો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો SC/ST Actની સુરક્ષાને નબળી પાડવાનો સામાન્ય સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ કાયદામાં લખાયેલી “Public View”ની શરતને યોગ્ય રીતે લાગુ કરવાની સ્પષ્ટતા છે. સાથે જ અન્ય ફોજદારી ગુનાઓ માટે કાયદેસરની કાર્યવાહી ચાલુ રહી શકે છે.

 

• us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276