Bindia
ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટએ સરોગસી કાયદાને લઈને એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. ન્યાયમૂર્તિ બી.વી. નાગરત્ના અને ન્યાયમૂર્તિ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેંચે નિર્ણય કર્યો કે જેમણે 2021ના “સરોગસી (નિયમન) અધિનિયમ” લાગુ થવાના પહેલાં સરોગસી પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી, તેઓ પર નવાં કાયદાની વય મર્યાદાની શરતો લાગુ નહીં પડે.
શું છે મુદ્દો?
સરોગસી (નિયમન) અધિનિયમ, 2021 ભારત સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલો કાયદો છે, જે 25 જાન્યુઆરી, 2022થી અમલમાં આવ્યો.
આ કાયદા હેઠળ, સરોગસી માટે પાત્ર બનવા માટે:
– સ્ત્રીની ઉંમર: 23 થી 50 વર્ષ
– પુરુષની ઉંમર: 26 થી 55 વર્ષ
આ મર્યાદા કાનૂની રીતે ફરજિયાત હતી. પણ ઘણી દંપતીઓએ આ કાયદા અમલમાં આવે તે પહેલા જ પોતાની સરોગસી પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી (જેમ કે ગેમેટ્સ ફ્રોઝન કરવી કે ભ્રૂણ તૈયાર કરવો), પરંતુ હવે તેમની ઉંમર કાનૂની મર્યાદાથી વધી ગઈ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયના મુખ્ય મુદ્દા:
વય મર્યાદા પાછલી અસરથી લાગુ નહીં થાય:
કોર્ટએ જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ દંપતીએ કાયદો લાગુ થાય તે પહેલાં જરૂરી પગલાં લઈ લીધા હોય (ગર્ભ રચના વગેરે), ત્યારે તેમના અધિકાર સ્થાપિત થઈ જાય છે. સરકાર હવે તેમની ઉપર વય મર્યાદા લગાવી શકે નહીં.
પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે એનો અર્થ:
જો દંપતીએ પહેલાથી ગેમેટ્સ (શુક્રાણુ અને ઇંડા) કાઢી લીધા છે, ભ્રૂણ બનાવી લીધું છે અને તેનું સ્ટોરેજ કર્યું છે — તો એ મામલામાં પ્રક્રિયા શરૂ માનવામાં આવશે. સરોગેટ માતામાં ઈમ્પ્લાન્ટ કરવાનું હવે માત્ર એક પગલું છે.
રાજ્ય માતાપિતાના અધિકાર નક્કી કરી શકે નહીં:
ન્યાયમૂર્તિ નાગરત્નાએ કહ્યું કે “માતાપિતાનો અધિકાર” વ્યક્તિગત મુક્તિ અને પ્રજનન સ્વાયત્તતાનો ભાગ છે. એટલે કે, સરકાર નક્કી કરી શકે નહીં કે કયો દંપતી યોગ્ય છે અને કયો નહીં.
સરકારની દલીલ ફગાવવામાં આવી:
કેન્દ્ર સરકારના વકીલ એએસજી ઐશ્વર્યા ભાટીએ દલીલ કરી કે મોટી ઉંમરે માતાપિતા બનવાથી બાળકના ભવિષ્ય પર અસર પડે. પણ કોર્ટએ કહ્યું કે કુદરતી રીતે માતાપિતા બનતા દંપતી માટે તો કોઈ વય મર્યાદા નથી, તો સરોગસી માટે શા માટે હોવી જોઈએ?
શું કહેવાયું ચુકાદામાં?
“માતાપિતા બનવાનો અધિકાર દંપતીનો વ્યક્તિગત અધિકાર છે. જ્યારે તેઓએ ગર્ભ રચના માટે જરૂરી પગલાં લઈ લીધા હોય, ત્યારે તેમના અધિકાર કાયદા લાગુ થવાથી પહેલા જ સ્થિર થઈ જાય છે. નવા કાયદાની શરતો પાછલી તારીખથી લાગુ કરીને આવા અધિકારને તોડવો અન્યાયી છે.”
– ન્યાયમૂર્તિ નાગરત્ના
હવે કઈ દંપતીઓ પર લાગુ પડશે આ નિર્ણય?
ફક્ત એવા દંપતીઓ પર જ જેને:
– કાયદો લાગુ થાય તે પહેલાં સરોગસી પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી.
– જેમણે ભ્રૂણ તૈયાર કરેલું છે.
– હવે માત્ર ભ્રૂણને સરોગેટ માતામાં ઇમ્પ્લાન્ટ કરવાનું બાકી છે.
– અન્ય દંપતીઓ માટે આ ચુકાદો એક “માર્ગદર્શક” બની શકે છે, પરંતુ તેમના કેસોની ચકાસણી હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટ કરશે.
આ ચુકાદો અનેક યુગલો માટે આશાની કિરણ સમાન છે. આપણા દેશમાં જ્યાં સરોગસી ઉપર નિયંત્રણ જરૂરી હતું, ત્યાં કાયદાના અમલ દરમિયાન શરૂ થયેલી માનવ કેન્દ્રિત પ્રક્રિયાઓને પણ સુરક્ષા આપવી એ ન્યાયનો મુખ્ય હેતુ છે. આ નિર્ણયથી રાજકીય કે ધાર્મિક નહીં, પરંતુ માનવીય ન્યાયની સ્થાપના થઈ છે.
