PoKમાં બેકફૂટ પર શહબાઝ સરકાર, વિરોધીઓને ગણાવ્યા ‘દેશભક્ત’; વાતચીત માટે આપ્યું આમંત્રણ

પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK)માં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે પાકિસ્તાન સરકારના વલણમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. જે Joint Awami Action Committee (JAAC) અને તેના સમર્થકોને અગાઉ કડક કાર્યવાહી અને સુરક્ષા પડકાર સાથે જોડવામાં આવતા હતા, હવે સરકાર તરફથી તેમને ‘દેશભક્ત’ ગણાવીને વાતચીતનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે.

પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફના સલાહકાર રાણા સનાઉલ્લાહે ચૂંટણી સભા દરમિયાન JAAC સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના લોકોને દેશભક્ત ગણાવ્યા હતા. તેમણે સંકેત આપ્યો કે જો પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ-નવાઝ (PML-N)ને PoKમાં બે-તૃતિયાંશ બહુમતી મળે તો સરકાર JAACના પ્રતિનિધિઓ સાથે બેસીને તેમની માંગણીઓ પર ચર્ચા કરશે.

સરકારના આ બદલાયેલા વલણને PoKમાં વધતા અસંતોષ અને ચૂંટણી પહેલાં રાજકીય સમીકરણો સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યું છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર PML-Nએ PoK વિધાનસભાની પ્રથમ બે તબક્કાની ચૂંટણીમાં 34માંથી 24 બેઠકો જીતી છે અને હવે સરકાર બનાવવાની સ્થિતિમાં છે.

અગાઉ JAAC પર લગાવાયા હતા ગંભીર આરોપ

હાલના નરમ વલણથી વિપરીત, પાકિસ્તાન સરકાર અને સ્થાનિક સત્તાવાળાઓએ અગાઉ JAAC સામે ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા. જૂનમાં JAACને આતંકવાદ વિરોધી કાયદા હેઠળ પ્રતિબંધિત સંગઠન જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. સત્તાવાળાઓએ તેના પર જાહેર વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા માટે ખતરો ઊભો કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.

અમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ સહિતના માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ કાર્યવાહીને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સંગઠનનું કહેવું હતું કે આંદોલન મૂળભૂત રીતે આર્થિક અને રાજકીય અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવતું નાગરિક આંદોલન છે અને તેને ‘આતંકવાદી’ સંગઠન તરીકે જાહેર કરવું ગંભીર માનવાધિકાર ચિંતાઓ ઊભી કરે છે.

શું છે JAACનું આંદોલન?

JAACમાં વેપારીઓ, ટ્રાન્સપોર્ટર્સ, વિદ્યાર્થીઓ, વકીલો, કાર્યકરો અને અન્ય નાગરિક જૂથો જોડાયેલા છે. સંગઠન PoKમાં રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ, આર્થિક સમસ્યાઓ અને સ્થાનિક લોકોના અધિકારોને લઈને લાંબા સમયથી સરકાર સામે અવાજ ઉઠાવી રહ્યું છે.

આંદોલનના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં PoK વિધાનસભાની 12 રિઝર્વ સીટોનો મુદ્દો પણ સામેલ છે. આ બેઠકો ભારતીય પ્રશાસિત કાશ્મીરમાંથી આવેલા શરણાર્થીઓ માટે અનામત છે. JAACનો આક્ષેપ છે કે આ બેઠકોનો ઉપયોગ સ્થાનિક રાજકારણમાં બહારથી પ્રભાવ વધારવા માટે થાય છે.

જોકે, તાજેતરમાં PoKની સુપ્રીમ કોર્ટે આ રિઝર્વ સીટોને મળેલી બંધારણીય સુરક્ષાને યથાવત રાખી છે. તેથી આ મુદ્દે કોઈપણ ફેરફાર માટે રાજકીય અને બંધારણીય પ્રક્રિયા જરૂરી બનશે.

હિંસક અથડામણોમાં અનેક લોકોનાં મોત

PoKમાં જૂનથી શરૂ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પ્રદર્શનકારીઓ અને સુરક્ષા દળો વચ્ચે અનેક સ્થળોએ હિંસક અથડામણ થઈ છે. મૃત્યુઆંક અંગે અલગ-અલગ દાવા સામે આવ્યા છે અને સંચાર પ્રતિબંધ તથા મીડિયા પરના નિયંત્રણને કારણે સ્વતંત્ર રીતે તમામ આંકડાઓની ચકાસણી મુશ્કેલ રહી છે.

જુલાઈમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનવાધિકાર વડા વોલ્કર ટર્કે PoKની સ્થિતિ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. UNએ પ્રદર્શનકારીઓ તેમજ સુરક્ષા દળોના સભ્યોના મોતની ઝડપી, સંપૂર્ણ અને નિષ્પક્ષ તપાસ કરવાની માગ કરી હતી. સાથે જ સ્થાનિક અસંતોષ દૂર કરવા માટે અર્થપૂર્ણ અને સર્વસમાવેશક રાજકીય સંવાદ શરૂ કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી.

ઈન્ટરનેટ બંધ અને મીડિયા પ્રતિબંધ પર પણ સવાલ

આંદોલન દરમિયાન PoKના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઈન્ટરનેટ અને સંચાર સેવાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. UN માનવાધિકાર કચેરીએ ચેતવણી આપી હતી કે ઈન્ટરનેટ પરના પ્રતિબંધો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને માહિતી મેળવવાના અધિકારને અસર કરે છે.

આ ઉપરાંત, JAACના કેટલાક નેતાઓની ધરપકડ અને સંગઠન પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધ અંગે પણ UNએ કાયદેસરની પ્રક્રિયા અને ન્યાયિક અધિકારોનું પાલન કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.

ચૂંટણી પહેલાં સરકાર કેમ નરમ પડી?

હવે પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા JAACના સભ્યોને ‘દેશભક્ત’ ગણાવવાનું નિવેદન મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. એક તરફ સરકાર અગાઉ આંદોલન સામે કડક વલણ અપનાવી રહી હતી, તો બીજી તરફ ચૂંટણી પ્રક્રિયા દરમિયાન સ્થાનિક જનમત અને રાજકીય સ્થિરતા જાળવવાનો પડકાર પણ સામે છે.

સરકારનું નવું વલણ સંકેત આપે છે કે હવે દમન કરતાં સંવાદ દ્વારા અસંતોષ ઘટાડવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. જોકે, JAACની મુખ્ય માંગણીઓ પર સરકાર કેટલું સમાધાન કરવા તૈયાર છે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી.

હવે વાતચીત પર નજર

PoKમાં સ્થિતિ સામાન્ય બનાવવા માટે સરકાર અને JAAC વચ્ચે સીધી વાતચીત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ, રિઝર્વ સીટો, આર્થિક પ્રશ્નો અને સુરક્ષા કાર્યવાહી જેવા મુદ્દાઓ પર સમજૂતી વિના લાંબા ગાળાની શાંતિ મુશ્કેલ બની શકે છે.

પાકિસ્તાન સરકારનું તાજેતરનું નિવેદન તેના અગાઉના કડક વલણથી સ્પષ્ટ વિપરીત છે. હવે જો PML-N સરકાર JAAC સાથે વાસ્તવિક સંવાદ શરૂ કરે અને સ્થાનિક લોકોની માંગણીઓ પર નક્કર પગલાં લે, તો PoKમાં ચાલી રહેલા રાજકીય તણાવને ઘટાડવાનો માર્ગ ખુલી શકે છે. પરંતુ જો વાતચીત માત્ર ચૂંટણીલક્ષી રાજકીય નિવેદન પૂરતી મર્યાદિત રહેશે, તો પ્રદેશમાં અસંતોષ ફરી ઉગ્ર બનવાની શક્યતા યથાવત રહેશે.