રશિયા-બાંગ્લાદેશ ડીલમાં ભારતીય રૂપિયાને મળી મોટી ભૂમિકા, ડોલરથી દૂર નવી ચુકવણી વ્યવસ્થા પર ભાર

વૈશ્વિક વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સતત બદલાવ વચ્ચે રશિયાએ બાંગ્લાદેશ સાથેની એક મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય ડીલમાં ભારતીય રૂપિયાને પ્રાધાન્ય આપવાનો નિર્ણય લીધો હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ નિર્ણયને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ કરીને રશિયા પર લાગેલા પશ્ચિમી પ્રતિબંધો બાદ વૈકલ્પિક ચુકવણી વ્યવસ્થાઓની શોધ તેજ બની છે અને તેમાં ભારતીય રૂપિયાની ભૂમિકા પણ વધી રહી છે.

રૂપપુર પરમાણુ પ્રોજેક્ટથી શરૂ થયો સમગ્ર મામલો

આ સમગ્ર મુદ્દો બાંગ્લાદેશના રૂપપુર ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ સાથે જોડાયેલો છે. આશરે 2,400 મેગાવોટ ક્ષમતાવાળો આ પરમાણુ વીજ પ્રોજેક્ટ રશિયાની સરકારી કંપની રોસાટોમ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રોજેક્ટ માટે રશિયાએ બાંગ્લાદેશને અંદાજે 11.38 અબજ ડોલરની લોન આપી હતી, જે કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો લગભગ 90 ટકા હિસ્સો છે.

હવે પ્રોજેક્ટ પૂર્ણતાની નજીક હોવાથી બાંગ્લાદેશે લોનની ચુકવણી શરૂ કરવાની છે. જોકે, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયા પર લાગેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને SWIFT બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી તેને બહાર કરાતા પરંપરાગત ડોલર આધારિત ચુકવણીમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ છે.

ડોલરના બદલે ભારતીય રૂપિયામાં સેટલમેન્ટનો વિકલ્પ

આ પરિસ્થિતિમાં રશિયાએ બાંગ્લાદેશને ભારતીય રૂપિયામાં ચુકવણી કરવાની વ્યવસ્થા સૂચવી હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે. આ પગલાનો હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ પ્રતિબંધોની અસર ઘટાડવાનો અને વેપારને સરળ બનાવવાનો છે.

નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે જો આવી વ્યવસ્થા સફળ રહે તો તે વૈશ્વિક વેપારમાં સ્થાનિક કરન્સીના ઉપયોગને વધુ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. જોકે, આ પ્રકારની વ્યવસ્થા સંબંધિત દેશોની બેંકિંગ પ્રક્રિયા અને પરસ્પર સહમતિ પર આધારિત રહે છે.

યુઆનની જગ્યાએ રૂપિયાને પ્રાધાન્ય કેમ?

સવાલ એ પણ ઉઠે છે કે જ્યારે ચીનની કરન્સી યુઆન એક વિકલ્પ તરીકે ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે ભારતીય રૂપિયાને કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યો?

તેનું મુખ્ય કારણ ભારત અને રશિયા વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિકસેલી રૂપિયા આધારિત વેપાર વ્યવસ્થા માનવામાં આવે છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ ભારતે રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલની ખરીદી કરી હતી અને તેના માટે રૂપિયા આધારિત ચુકવણી વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ ઉપરાંત ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પણ વર્ષ 2023થી કેટલાક વેપાર વ્યવહારો માટે રૂપિયા સેટલમેન્ટ મિકેનિઝમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પહેલાથી કાર્યરત વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય રૂપિયામાં ચુકવણી વધુ વ્યવહારુ વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

રશિયાનો લાંબા ગાળાનો નાણાકીય પ્લાન

અહેવાલો મુજબ રશિયા માત્ર એક ડીલ સુધી મર્યાદિત રહેવા માંગતું નથી પરંતુ વૈકલ્પિક નાણાકીય માળખું પણ વિકસાવવા ઈચ્છે છે.

આ માટે બાંગ્લાદેશમાં રશિયન બેંકની શાખા શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ ચર્ચામાં હોવાનું કહેવાય છે. સાથે જ બંને દેશો વચ્ચે એવી પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવાની પણ ચર્ચા છે, જે પરંપરાગત પશ્ચિમી બેંકિંગ નેટવર્ક પર ઓછી નિર્ભર રહે.

આ પ્રક્રિયામાં ભારતીય બેંકોમાં આરબીઆઈ દ્વારા મંજૂર વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, જેના માધ્યમથી રૂપિયા આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વધુ સરળ બની શકે છે.

BRICS દેશોની વ્યૂહરચના સાથે જોડાયેલી ચર્ચા

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી BRICS દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં સ્થાનિક કરન્સીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા પર ભાર મૂકી રહ્યા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ વૈશ્વિક વેપારમાં એક જ કરન્સી પરની વધુ નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે.

ભારત પણ અનેક દેશો સાથે રૂપિયા આધારિત વેપાર વધારવા માટે અલગ-અલગ વ્યવસ્થાઓ વિકસાવી રહ્યું છે. જોકે, ભારતીય રૂપિયાનું સંપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ એક લાંબી પ્રક્રિયા છે અને તે માટે વેપારનું સંતુલન, નાણાકીય બજારની ઊંડાઈ અને વૈશ્વિક સ્વીકાર જેવા અનેક પરિબળો મહત્વ ધરાવે છે.

ભારત માટે શું હોઈ શકે અસર?

જો વધુ દેશો ભારતીય રૂપિયામાં વેપાર અને ચુકવણી સ્વીકારશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રૂપિયાનો ઉપયોગ વધવાની શક્યતા રહેશે. તેનાથી આયાત-નિકાસમાં ડોલર પરની કેટલીક નિર્ભરતા ઘટી શકે છે અને ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થાને લાંબા ગાળે લાભ મળી શકે છે.

તેમ છતાં અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે ડોલર હજુ પણ વિશ્વની મુખ્ય રિઝર્વ કરન્સી છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં તેનું સ્થાન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જવું શક્ય નથી. પરંતુ સ્થાનિક કરન્સીમાં વધતો વેપાર વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ધીમે ધીમે પરિવર્તન તરફ સંકેત આપે છે.

અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોનું વલણ રહેશે મહત્વપૂર્ણ

રશિયા સાથે વેપાર કરતા દેશો અંગે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોનું વલણ પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો રૂપિયા આધારિત આ પ્રકારની ચુકવણી વ્યવસ્થાનો વ્યાપ વધે તો તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય અને આર્થિક પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી શકે છે.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થામાં નવા વિકલ્પોની શોધ સતત ચાલી રહી છે. રશિયા, ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની આ સંભવિત વ્યવસ્થા સફળ થાય તો સ્થાનિક કરન્સીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને વધુ વેગ મળી શકે છે અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં નવા સમીકરણો ઉભા થઈ શકે છે.

 

• Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAGRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276