Bindia
ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થામાં આગામી વર્ષે એક મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દેશમાં પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિક બેંકનોટ્સ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આરબીઆઈના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ મોનેટરી પોલિસી કમિટીની (MPC) ત્રણ દિવસીય બેઠક પૂર્ણ થયા બાદ જણાવ્યું કે જો તમામ તૈયારીઓ યોજના મુજબ પૂર્ણ થશે તો એપ્રિલ-મે 2027થી પ્લાસ્ટિક નોટોનું પરિભ્રમણ શરૂ થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં ઓછી કિંમતની નોટોને પોલિમર સ્વરૂપમાં બજારમાં ઉતારવામાં આવશે અને ત્યારબાદ તેના પરિણામોના આધારે આગળનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.
ભારતમાં ગવર્નરે જણાવ્યું કે ભારતમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી ₹10, ₹20 અને ₹50 જેવી નાની મૂલ્યની નોટો ખૂબ ઝડપથી ગંદી થઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે. આ નોટોને વારંવાર બદલવી પડતી હોવાથી દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં નવી નોટો છાપવાની જરૂર પડે છે. આ ખર્ચ ઘટાડવા અને ચલણી નોટોની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પોલિમર નોટો એક અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.
પોલિમર નોટો શું છે?
ભારતમાં પોલિમર નોટો સામાન્ય કાગળની નોટોની જેમ કોટન આધારિત કાગળમાંથી બનાવવામાં આવતી નથી. તે ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક જેવા પોલિમર મટીરિયલમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ નોટો પાણી, ભેજ, ધૂળ અને વારંવારના ઉપયોગ સામે વધુ ટકાઉ હોય છે. સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ પોલિમર નોટો સરળતાથી ફાટતી નથી અને લાંબા સમય સુધી સારી સ્થિતિમાં રહે છે.
ભારતમાં આરબીઆઈના જણાવ્યા અનુસાર, આવી નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતાં અનેકગણું વધારે હોય છે. કેટલાક દેશોમાં તો પોલિમર નોટો 20થી 30 વર્ષ સુધી ઉપયોગમાં રહી હોવાના ઉદાહરણો પણ જોવા મળે છે.
વિશ્વના 60થી વધુ દેશોમાં સફળ ઉપયોગ
આરબીઆઈ ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું કે પોલિમર બેંકનોટ્સનો ઉપયોગ વિશ્વના 60થી વધુ દેશોમાં થઈ રહ્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, યુકે, કેનેડા, ન્યૂઝીલેન્ડ, રોમાનિયા અને અન્ય ઘણા દેશોએ વર્ષો પહેલાં જ આ ટેક્નોલોજી અપનાવી હતી અને તેને સારો પ્રતિસાદ મળ્યો છે.
આ દેશોમાં પોલિમર નોટો લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે, જાળવણીનો ખર્ચ ઓછો થાય છે અને નકલી નોટો બનાવવી પણ મુશ્કેલ બને છે. ભારત પણ હવે આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે જેથી ચલણી નોટોની ગુણવત્તા અને સુરક્ષા બંનેમાં વધારો થઈ શકે.
શરૂઆતમાં નાની મૂલ્યની નોટો આવશે
આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલિમર નોટોનું લોન્ચિંગ એક જ તબક્કામાં નહીં થાય. શરૂઆતમાં સૌથી વધુ ચલણમાં રહેતી ₹10, ₹20 અને ₹50 જેવી નોટોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. આ નોટોનો ઉપયોગ રોજિંદા વ્યવહારોમાં સૌથી વધુ થતો હોવાથી તેમની કામગીરી અને ટકાઉપણું સરળતાથી ચકાસી શકાશે.
આ પાયલોટ તબક્કા દરમિયાન બજારનો પ્રતિસાદ, લોકોની સ્વીકાર્યતા અને નોટોની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ જ અન્ય મૂલ્યની નોટો માટે પોલિમર ટેક્નોલોજી અપનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.
કાગળની નોટો તરત બંધ નહીં થાય
નવી પોલિમર નોટો બજારમાં આવ્યા બાદ હાલની કાગળની નોટો તરત જ ચલણમાંથી બહાર નહીં કરવામાં આવે. બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે કાયદેસર ચલણ તરીકે ચાલુ રહેશે.
આરબીઆઈના જણાવ્યા મુજબ પોલિમર નોટો બજારમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ થાય અને લોકો તેને સરળતાથી અપનાવી લે ત્યારબાદ જ ધીમે-ધીમે જૂની કાગળની નોટો પરત ખેંચવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે. એટલે સામાન્ય લોકોને હાલની નોટો અંગે કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
નકલી નોટો પર પણ લાગશે અંકુશ
પોલિમર નોટોનો એક મોટો ફાયદો તેની સુરક્ષા છે. આ નોટોમાં પારદર્શક વિન્ડો, આધુનિક સુરક્ષા ચિહ્નો, વિશેષ પ્રિન્ટિંગ અને અન્ય અદ્યતન સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરવા શક્ય બને છે. તેના કારણે નકલી નોટો બનાવવી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.
આરબીઆઈનું માનવું છે કે નવી ટેક્નોલોજી આધારિત નોટો ચલણ વ્યવસ્થાને વધુ સુરક્ષિત બનાવવામાં મદદરૂપ થશે. સાથે જ લાંબા ગાળે નોટો છાપવાનો ખર્ચ પણ ઘટશે, કારણ કે પોલિમર નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતાં ઘણું વધારે છે.
સામાન્ય લોકો માટે શું બદલાશે?
પ્લાસ્ટિક નોટો શરૂ થયા બાદ સામાન્ય લોકો માટે સૌથી મોટો ફેરફાર તેની ગુણવત્તામાં જોવા મળશે. નોટો પાણીમાં ભીંજાય તો પણ સરળતાથી ખરાબ નહીં થાય, વધુ સમય સુધી સ્વચ્છ રહેશે અને ઝડપથી ફાટશે નહીં. વેપારીઓ, બેંકો અને સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પણ નોટોની જાળવણી વધુ સરળ બનશે.
ભારતમાં હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં રોકડ વ્યવહારો થતા હોવાથી ટકાઉ અને સુરક્ષિત ચલણી નોટો સમયની જરૂરિયાત બની રહી છે. આરબીઆઈનું માનવું છે કે પોલિમર નોટોનો સફળ અમલ દેશની ચલણ વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક, સુરક્ષિત અને ખર્ચ-અસરકારક બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. જો પ્રારંભિક તબક્કો સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં અન્ય મૂલ્યની નોટો પણ પોલિમર સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવી શકે છે.
- Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAGRAM : https:// bindia.in
- FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
