ઇરાનના તેલને લઈને અમેરિકા-ચીન આમનેસામને, ‘ઇકોનોમિક ડી-ડે’થી વધી શકે છે ટેરિફ વોરની ભીતિ

અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે ઇરાનના તેલના મુદ્દે ફરી એકવાર તણાવ વધી રહ્યો છે. અમેરિકી ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ઇરાન સામે આર્થિક દબાણ વધારવા માટે કડક પ્રતિબંધોની જાહેરાત કરી છે. અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે ઇરાનની અર્થવ્યવસ્થાને નબળી પાડવા માટે મોટા પાયે નાણાકીય કાર્યવાહી કરવાની વાત કરી છે. બીજી તરફ ચીને અમેરિકાને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે ચીનની કંપનીઓ અને તેના કાયદેસર આર્થિક હિતોને નિશાન બનાવવામાં આવશે તો બેઇજિંગ પોતાના અધિકારો અને હિતોની રક્ષા માટે જરૂરી તમામ પગલાં લેશે.

ચીને અમેરિકાને આપી સીધી ચેતવણી

ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લિન જિયાને અમેરિકાની નવી પ્રતિબંધ નીતિનો વિરોધ કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ચીન ઇરાન સાથેનો સહકાર આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના માળખામાં રહીને કરે છે અને તેમાં કોઈ બાહ્ય દેશે દખલ ન કરવી જોઈએ. ચીનનું કહેવું છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની મંજૂરી વગર લગાવવામાં આવતા એકપક્ષીય પ્રતિબંધો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત નથી.

બેઇજિંગે એમ પણ કહ્યું છે કે આ પ્રકારની આર્થિક દબાણની નીતિ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાને બદલે તણાવ વધારી શકે છે. ચીનના મતે હાલની સ્થિતિમાં સંવાદ અને રાજદ્વારી પ્રયાસોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

અમેરિકાનું ‘ઇકોનોમિક ડી-ડે’ અભિયાન શું છે?

ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર ઇરાન સામે આર્થિક દબાણને વધુ કડક બનાવવાની તૈયારીમાં છે. સ્કોટ બેસેન્ટે આ અભિયાનને ઇરાનની આર્થિક જીવનરેખા કાપવાના પ્રયાસ તરીકે રજૂ કર્યું છે. અમેરિકાનો હેતુ ઇરાનના તેલ અને અન્ય આવકના સ્ત્રોતોને નિશાન બનાવીને તેહરાન પર મહત્તમ દબાણ લાવવાનો છે.

આ નીતિમાં માત્ર ઇરાનની કંપનીઓ જ નહીં પરંતુ ઇરાન સાથે વેપાર કરતી વિદેશી કંપનીઓ સામે પણ કાર્યવાહી કરવાની ધમકી આપવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ઇરાનના તેલના ખરીદદારો અમેરિકાના નિશાના પર આવી શકે છે. જો આવી કાર્યવાહી ચીનની મોટી કંપનીઓ અથવા નાણાકીય સંસ્થાઓ સુધી પહોંચે તો અમેરિકા-ચીન વચ્ચેનો આર્થિક વિવાદ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

ચીન ઇરાનનું સૌથી મોટું તેલ ખરીદનાર

આ સમગ્ર વિવાદમાં ચીનની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. ચીન લાંબા સમયથી ઇરાનના તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર રહ્યું છે. તાજેતરના અમેરિકી દબાણ બાદ ઇરાનથી ચીન સુધી પહોંચતા તેલના જથ્થામાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ વેપાર સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ ઓગસ્ટમાં ઇરાનથી ચીન પહોંચતી આયાત ઘટીને આશરે 5.34 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ રહી હતી, જ્યારે જુલાઈમાં તે આશરે 8.23 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ હતી.

ચીનમાં ઇરાનનું ક્રૂડ મુખ્યત્વે નાના ખાનગી રિફાઇનરી જૂથો ખરીદે છે. આ રિફાઇનરીઓ સસ્તા ક્રૂડની શોધમાં રહે છે અને ઇરાનના ડિસ્કાઉન્ટવાળા તેલમાં તેમનો રસ રહ્યો છે. બીજી તરફ ચીનની મોટી સરકારી રિફાઇનરીઓ અમેરિકી પ્રતિબંધોના જોખમને કારણે 2019થી ઇરાનના તેલથી ઘણી હદ સુધી દૂર રહી છે.

ડોલર સિસ્ટમનો પણ મોટો મુદ્દો

અમેરિકાના પ્રતિબંધોમાં સૌથી મોટું હથિયાર વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા છે. વોશિંગ્ટનનો પ્રયાસ છે કે ઇરાન સાથે વેપાર કરતી કંપનીઓને અમેરિકન નાણાકીય વ્યવસ્થાથી અલગ કરવાની ધમકી આપી તેહરાન સાથેનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મુશ્કેલ બનાવવામાં આવે.

પરંતુ ચીન પોતાના વેપારમાં ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો લાંબા સમયથી કરી રહ્યું છે. ઇરાન સાથેના કેટલાક વ્યવહારોમાં ચીની ચલણનો ઉપયોગ થતો હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. આ કારણે અમેરિકા માટે ઇરાનની તેલ આવક સંપૂર્ણપણે બંધ કરાવવી સરળ નથી.

શું ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે ફરી ટેરિફ વોર થશે?

સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ઇરાન મુદ્દો શું અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે નવી આર્થિક લડાઈનું કારણ બની શકે છે? હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે વેપાર સંબંધો પહેલેથી જ સંવેદનશીલ છે. અમેરિકાની નવી ઇરાન નીતિમાં જો ચીનની મોટી કંપનીઓ, બેન્કો અથવા રિફાઇનરીઓને વ્યાપક રીતે નિશાન બનાવવામાં આવે તો બેઇજિંગ તરફથી વળતી કાર્યવાહી થવાની શક્યતા વધી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે આવી સ્થિતિમાં વેપાર, ટેક્નોલોજી, દુર્લભ ખનીજો અને અન્ય વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં દબાણ વધારી શકાય છે.

હાલ અમેરિકા પણ ચીન સામે સીધી અને સૌથી કઠોર કાર્યવાહી કરવામાં સાવચેતી રાખી રહ્યું હોવાનું જણાય છે. તાજેતરની અમેરિકી કાર્યવાહી દરમિયાન ચીન અને હોંગકોંગ સાથે જોડાયેલી અનેક સંસ્થાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી છે, પરંતુ મોટી ચીની નાણાકીય સંસ્થાઓ સામે સૌથી કડક પગલાં લેવાયા નથી. આથી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી રસ્તો હજુ ખુલ્લો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ઇરાનનું તેલ ચીનને યુદ્ધમાં ખેંચશે?

હાલના તબક્કે ઇરાનનું તેલ ચીનને સીધા સશસ્ત્ર યુદ્ધમાં ખેંચી જશે એવું કહેવું વહેલું છે. વાસ્તવિક ખતરો હાલમાં આર્થિક અને રાજદ્વારી ટકરાવનો વધારે છે. અમેરિકા ઇરાન પર દબાણ વધારી રહ્યું છે, જ્યારે ચીન પોતાના ઊર્જા હિતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના અધિકારોની રક્ષા કરવા માગે છે.

જો અમેરિકા ચીનની મુખ્ય બેન્કો અથવા મોટા ઊર્જા વેપારીઓ સામે વ્યાપક પ્રતિબંધો લાદે અને ચીન તેના જવાબમાં અમેરિકી કંપનીઓ અથવા વ્યૂહાત્મક ચીજવસ્તુઓ સામે કાર્યવાહી કરે, તો સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. પરંતુ બંને દેશો માટે સીધો સૈન્ય સંઘર્ષ અત્યંત ખર્ચાળ હશે.

આગામી દિવસો મહત્વપૂર્ણ

ઇરાનનો તેલ વેપાર હવે માત્ર મધ્યપૂર્વનો મુદ્દો રહ્યો નથી. તેમાં અમેરિકા-ચીનના સંબંધો, વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા અને ઊર્જા બજારના હિતો જોડાઈ ગયા છે. ચીને અમેરિકાને અત્યારથી જ સંકેત આપી દીધો છે કે તેની કંપનીઓ અને હિતોને નિશાન બનાવવામાં આવશે તો બેઇજિંગ જવાબ આપશે.

આથી આગામી દિવસોમાં વોશિંગ્ટન ચીન સામે કેટલું આર્થિક દબાણ વધારે છે અને બેઇજિંગ તેનો કેવો જવાબ આપે છે તે અત્યંત મહત્વનું રહેશે. જો બંને દેશો પ્રતિબંધો અને વળતી કાર્યવાહીના ચક્રમાં ફસાઈ જાય તો વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજાર પર તેની અસર પડી શકે છે. જોકે, હાલની સ્થિતિમાં આર્થિક અને રાજદ્વારી ટકરાવની સંભાવના સશસ્ત્ર યુદ્ધ કરતાં વધુ દેખાઈ રહી છે.

 

• us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276