8 કલાકથી વધુ કામ કરશો તો ડબલ પગાર મળશે? કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં ઓવરટાઈમના નિયમો પર કરી મોટી સ્પષ્ટતા

કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ માટે ઓવરટાઈમ ભથ્થા (Overtime Allowance-OTA)ને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં મહત્વની સ્પષ્ટતા કરી છે. કર્મચારી નિર્ધારિત કામના કલાકો કરતાં વધુ સમય કામ કરે તો શું તેને બમણા દરે ઓવરટાઈમ મળશે? આ સવાલનો જવાબ આપતા સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Code on Wages, 2019માં બમણા દરે ઓવરટાઈમની જોગવાઈ હોવા છતાં કેન્દ્રીય સરકારી કર્મચારીઓનું વર્તમાન ઓવરટાઈમ ભથ્થું આપમેળે બમણું થયું નથી.

5 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ લોકસભામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં સરકારે જણાવ્યું હતું કે પાત્ર નોન-ગેઝેટેડ કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ માટે ઓવરટાઈમ ભથ્થું સંબંધિત પગાર પંચની ભલામણો અને સમયાંતરે બહાર પાડવામાં આવેલા સરકારી આદેશો અનુસાર નક્કી થાય છે.

આથી માત્ર નવા વૅજ કોડની જોગવાઈના આધારે દરેક કેન્દ્રીય કર્મચારી બમણા ઓવરટાઈમ ભથ્થાનો દાવો કરી શકે નહીં.

Code on Wagesમાં શું જોગવાઈ છે?

Code on Wages, 2019ની કલમ 14 હેઠળ નિર્ધારિત કામના કલાકો કરતાં વધુ સમય કામ કરનાર કર્મચારીને સામાન્ય વેતન દર કરતાં ઓછામાં ઓછા બમણા દરે ઓવરટાઈમ ચૂકવવાની જોગવાઈ છે.

આ જોગવાઈને કારણે સરકારી કર્મચારીઓમાં એવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી કે હવે કેન્દ્રીય કર્મચારીઓને પણ આ નિયમ હેઠળ બમણું OTA મળવાનું શરૂ થશે.

પરંતુ કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વૅજ કોડની સામાન્ય જોગવાઈને કારણે કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના હાલના સેવા નિયમોમાં આપમેળે ફેરફાર થતો નથી.

કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના ઓવરટાઈમ ભથ્થા માટે અલગ સેવા નિયમો અને સરકારી આદેશો લાગુ પડે છે.

માત્ર 8 કલાકથી વધુ કામ કરવાથી OTA નહીં મળે

કર્મચારીઓ માટે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઓફિસમાં નિર્ધારિત સમય કરતાં વધુ સમય રોકાવાથી આપમેળે ઓવરટાઈમ ભથ્થાનો અધિકાર ઊભો થતો નથી.

સરકારના હાલના નિયમો મુજબ ઓવરટાઈમ માટે સક્ષમ અધિકારીની મંજૂરી જરૂરી છે. એટલે કર્મચારીને અધિકૃત રીતે ઓવરટાઈમ કામ સોંપવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ.

આ ઉપરાંત કર્મચારી કઈ કેટેગરીમાં આવે છે અને તેના માટે OTAની પાત્રતા છે કે નહીં તે પણ મહત્વનું છે.

અર્થાત્, ‘8 કલાકથી વધુ કામ = ડબલ પગાર’ એવું સીધું ગણિત કેન્દ્રીય સરકારી કર્મચારીઓ માટે લાગુ પડતું નથી.

1991ના સરકારી આદેશ મુજબ OTAના દર

કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે પાત્ર કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ માટે ઓવરટાઈમ ભથ્થાના પ્રતિ કલાક દર 19 માર્ચ, 1991ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલા Office Memorandum (OM) મુજબ નક્કી કરવામાં આવે છે.

જ્યાં સુધી સરકાર દ્વારા આ વ્યવસ્થામાં કોઈ નવો ફેરફાર કરવામાં આવતો નથી ત્યાં સુધી વર્તમાન નિયમો અને દરો લાગુ રહેશે.

આથી કર્મચારીઓએ સોશિયલ મીડિયા અથવા અન્ય માધ્યમોમાં ચાલી રહેલી માહિતીના આધારે OTAમાં આપમેળે વધારો થયો હોવાનું માનવું જોઈએ નહીં.

નોન-ગેઝેટેડ કર્મચારીઓ માટે શું સ્થિતિ?

કેન્દ્રીય સરકારના પાત્ર નોન-ગેઝેટેડ કર્મચારીઓ માટે ઓવરટાઈમ ભથ્થું લાગુ નિયમો મુજબ ચૂકવવામાં આવે છે.

સરકારના જવાબનો અર્થ એ છે કે નવા વૅજ કોડમાં બમણા દરની જોગવાઈ હોવા છતાં હાલના OTAના દરોમાં આપમેળે ફેરફાર થયો નથી.

જો સરકાર ભવિષ્યમાં કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ માટે OTAના દરમાં સુધારો કરવા માગશે તો તેના માટે અલગથી સત્તાવાર આદેશ અથવા નોટિફિકેશન બહાર પાડવું પડશે.

ગેઝેટેડ કર્મચારીઓનું શું?

સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગેઝેટેડ એટલે કે રાજપત્રિત કર્મચારીઓ માટે હાલની સ્થિતિમાં ઓવરટાઈમ ભથ્થાની સામાન્ય જોગવાઈ લાગુ પડતી નથી.

તેથી ગેઝેટેડ કર્મચારીઓ પણ માત્ર Code on Wagesની કલમ 14નો હવાલો આપીને બમણા ઓવરટાઈમ ભથ્થાનો દાવો કરી શકતા નથી.

આ બાબત કર્મચારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે વૅજ કોડની સામાન્ય જોગવાઈ અને સરકારી સેવા નિયમો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

કર્મચારીઓએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?

કેન્દ્ર સરકારની સ્પષ્ટતા બાદ કર્મચારીઓ માટે મુખ્ય વાત એ છે કે ઓવરટાઈમ ભથ્થું મેળવવા માટે માત્ર વધારાના કલાકો કામ કરવું પૂરતું નથી. સંબંધિત કર્મચારી OTA માટે પાત્ર હોવો જોઈએ અને ઓવરટાઈમ માટે સક્ષમ અધિકારીની મંજૂરી હોવી જરૂરી છે.

સાથે જ હાલના સરકારી આદેશ અને લાગુ સેવા નિયમો મુજબ જ ભથ્થાની ગણતરી થશે.

જો ભવિષ્યમાં સરકાર નવા વૅજ કોડની જોગવાઈને આધારે કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના OTAમાં ફેરફાર કરશે, તો તે અંગે સત્તાવાર નોટિફિકેશન અથવા આદેશ બહાર પાડવામાં આવશે.

શું ખરેખર ડબલ પગાર મળશે?

ટૂંકમાં જવાબ છે—હાલના નિયમો હેઠળ કેન્દ્રીય કર્મચારીઓનું ઓવરટાઈમ ભથ્થું આપમેળે ડબલ થયું નથી.

Code on Wages, 2019માં નિર્ધારિત સમય કરતાં વધુ કામ માટે બમણા દરે ઓવરટાઈમની જોગવાઈ હોવા છતાં કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ માટે OTAની વર્તમાન વ્યવસ્થા અલગ સરકારી નિયમો અને આદેશો પર આધારિત છે.

તેથી કર્મચારીઓએ કોઈ સત્તાવાર નોટિફિકેશન આવ્યા વિના ડબલ OTA મળવાની અપેક્ષા રાખવી નહીં. હાલ માટે સંબંધિત કર્મચારીની કેટેગરી, અધિકૃત ઓવરટાઈમ અને લાગુ સરકારી આદેશ મુજબ જ ભથ્થું નક્કી થશે.