એક ડોઝ કે બે? HPV રસીકરણની ભલામણો વિશે શું જાણવું જરૂરી.....

હ્યુમન પેપિલોમાવાયરસ એટલે કે HPV સામેનું રસીકરણ સર્વાઇકલ કેન્સર સહિત HPVથી સંબંધિત અનેક પ્રકારના કેન્સરથી બચાવ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જોકે HPV રસીકરણ અંગે લોકોમાં વારંવાર એક સવાલ જોવા મળે છે—રસીના એક ડોઝથી કામ થઈ જાય કે બે ડોઝ જરૂરી છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખો નથી. રસી કઈ ઉંમરે શરૂ કરવામાં આવી, વ્યક્તિની રોગપ્રતિકારક સ્થિતિ કેવી છે અને કયા દેશની રસીકરણ માર્ગદર્શિકા લાગુ પડે છે તેના આધારે ડોઝની સંખ્યા બદલાઈ શકે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) 9થી 14 વર્ષની છોકરીઓ માટે એક અથવા બે ડોઝની ભલામણને માન્ય રાખે છે, જ્યારે કેટલીક રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ બે ડોઝને પ્રમાણભૂત શેડ્યૂલ તરીકે સૂચવે છે.

HPV શું છે અને રસી કેમ મહત્વની છે?

HPV એક સામાન્ય વાયરસ છે, જેના અનેક પ્રકારો છે. તેમાંના કેટલાક પ્રકારો શરીરમાં લાંબા સમય સુધી રહે તો કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે. ખાસ કરીને સર્વાઇકલ કેન્સર સાથે HPVનું મજબૂત જોડાણ છે. WHO અનુસાર સર્વાઇકલ કેન્સરના 95 ટકાથી વધુ કેસ HPV ચેપ સાથે સંબંધિત છે. HPV રસીનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિને HPVના ચેપથી બચાવવાનો છે. રસી પહેલેથી થયેલા HPV ચેપનો ઉપચાર કરતી નથી. તેથી રસીકરણ સામાન્ય રીતે HPVના સંપર્કમાં આવવાની શક્યતા પહેલાં કરવામાં આવે ત્યારે તેનો જાહેર આરોગ્ય લાભ વધુ હોય છે.

એક ડોઝની ભલામણ કેમ ચર્ચામાં આવી?

WHOના Strategic Advisory Group of Experts on Immunization (SAGE)એ ઉપલબ્ધ સંશોધનના આધારે HPV રસી માટે એક ડોઝની સંભાવનાને સ્વીકારી છે. WHOના જણાવ્યા પ્રમાણે 9થી 20 વર્ષની ઉંમરના છોકરા-છોકરીઓ માટે, ઉપલબ્ધ પુરાવા અને રસીના પ્રકારને ધ્યાનમાં રાખીને, એક ડોઝનો વિકલ્પ ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. બે ડોઝનો શેડ્યૂલ પણ માન્ય છે. WHOનું કહેવું છે કે એક ડોઝથી મળતું રક્ષણ બે ડોઝની સરખામણીમાં પૂરતું અસરકારક હોવાનું વર્તમાન પુરાવામાં જોવા મળે છે. એક ડોઝના કાર્યક્રમથી રસીકરણનો ખર્ચ અને વ્યવસ્થાપન સરળ બની શકે છે અને વધુ લોકો સુધી રસી પહોંચાડવામાં મદદ મળી શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિએ પોતાની રીતે માત્ર એક જ ડોઝ લેવો જોઈએ. સ્થાનિક રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા અને ડૉક્ટરની સલાહને અનુસરવી જરૂરી છે.

બે ડોઝ ક્યારે આપવામાં આવે છે?

ઘણી રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓમાં નાની ઉંમરે HPV રસી શરૂ કરનાર માટે બે ડોઝનો શેડ્યૂલ રાખવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકાની CDC માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે 15 વર્ષની ઉંમર પહેલાં HPV રસી શરૂ કરનાર મોટાભાગના બાળકો અને કિશોરો માટે બે ડોઝની ભલામણ છે. બંને ડોઝ વચ્ચે સામાન્ય રીતે 6થી 12 મહિનાનું અંતર રાખવામાં આવે છે. જો બે ડોઝ પાંચ મહિનાથી ઓછા અંતરે આપવામાં આવ્યા હોય તો ત્રીજો ડોઝ જરૂરી બની શકે છે. આ ભલામણ પાછળનું કારણ એ છે કે નાની ઉંમરના બાળકોમાં બે ડોઝથી મજબૂત પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવ મળતો હોવાનું અભ્યાસોમાં જોવા મળ્યું છે.

15 વર્ષ કે ત્યારબાદ રસી શરૂ થાય તો?

HPV રસીકરણ મોડું શરૂ થાય તો ડોઝની સંખ્યા વધી શકે છે. CDC મુજબ 15થી 26 વર્ષની ઉંમરે રસીકરણ શરૂ કરનાર માટે સામાન્ય રીતે ત્રણ ડોઝની ભલામણ કરવામાં આવે છે. આ ડોઝ સામાન્ય રીતે 0, 1–2 અને 6 મહિનાના અંતરાલે આપવામાં આવે છે. અર્થાત્, “HPV રસી એટલે હંમેશાં બે ડોઝ” એવું પણ સાચું નથી. ઉંમર પ્રમાણે બે કે ત્રણ ડોઝની જરૂર પડી શકે છે.

ઇમ્યુનિટી ઓછી હોય તો શું?

જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય અથવા HIV સાથે જીવી રહ્યા હોય તેમના માટે ડોઝની ભલામણ અલગ હોઈ શકે છે. WHO આવા લોકો માટે ઓછામાં ઓછા બે ડોઝ અને શક્ય હોય તો ત્રણ ડોઝની ભલામણ કરે છે, કારણ કે આ જૂથમાં એક ડોઝની અસરકારકતા અંગે પુરાવા મર્યાદિત છે. CDC પણ 9થી 26 વર્ષની ઉંમરના ઇમ્યુનોકમ્પ્રોમાઇઝ્ડ લોકો માટે ત્રણ ડોઝની ભલામણ કરે છે.HIV

રસી લીધા પછી સ્ક્રીનિંગ બંધ થાય છે?

રસીકરણ મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા આપે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે મહિલાઓએ સર્વાઇકલ કેન્સર સ્ક્રીનિંગ બંધ કરી દેવું જોઈએ. રસી HPVના તમામ સંભવિત પ્રકારો સામે 100 ટકા રક્ષણ આપતી નથી. તેથી સંબંધિત ઉંમરે અને સ્થાનિક આરોગ્ય માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે સર્વાઇકલ કેન્સર સ્ક્રીનિંગ કરાવવું જરૂરી રહે છે. રસી અને નિયમિત સ્ક્રીનિંગ બંને સાથે મળીને સર્વાઇકલ કેન્સર નિવારણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

HPV રસી સુરક્ષિત છે?

WHOના જણાવ્યા પ્રમાણે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ અને વિવિધ ખંડોમાં થયેલા પોસ્ટ-માર્કેટિંગ મોનિટરિંગમાં રસીની સલામતી અંગે વિશ્વસનીય પુરાવા મળ્યા છે. સામાન્ય રસીની જેમ ઇન્જેક્શન લીધેલી જગ્યાએ દુખાવો, લાલાશ અથવા હળવો તાવ જેવા સામાન્ય આડઅસર થઈ શકે છે. કોઈ ગંભીર તબીબી સ્થિતિ, અગાઉની રસીની પ્રતિક્રિયા અથવા અન્ય ચિંતા હોય તો રસી પહેલાં આરોગ્ય નિષ્ણાત સાથે ચર્ચા કરવી યોગ્ય છે.

માતા-પિતાએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?

માતા-પિતાએ માત્ર “એક ડોઝ પૂરતો છે કે બે?” એવો સવાલ પૂછવાને બદલે બાળકની ઉંમર, અગાઉ લીધેલા ડોઝ, ડોઝ વચ્ચેનું અંતર અને આરોગ્યની સ્થિતિ વિશે ડૉક્ટર અથવા રસીકરણ કેન્દ્ર સાથે ચર્ચા કરવી જોઈએ. જો પહેલો ડોઝ લઈ લીધો હોય અને બીજો ડોઝ સમયસર ન લેવાયો હોય તો સામાન્ય રીતે સમગ્ર રસીકરણ ફરીથી શરૂ કરવાની જરૂર પડે એવું જરૂરી નથી; બાકીનો ડોઝ યોગ્ય અંતરાલ સાથે પૂર્ણ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ચોક્કસ શેડ્યૂલ માટે રસીકરણ રેકોર્ડ સાથે તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.

અંતે શું સમજવું?

રસીકરણ અંગેની ભલામણો હવે એક જ ફોર્મ્યુલા સુધી મર્યાદિત નથી. WHO 9થી 20 વર્ષની ઉંમરના કેટલાક જૂથો માટે એક ડોઝનો વિકલ્પ સ્વીકારે છે, જ્યારે CDC જેવી માર્ગદર્શિકાઓ 9–14 વર્ષની ઉંમરે બે ડોઝ અને 15 વર્ષ કે ત્યારબાદ શરૂ કરનાર માટે ત્રણ ડોઝની ભલામણ કરે છે. તેથી રસીકરણ પહેલાં પોતાના દેશની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા અને તબીબી નિષ્ણાતની સલાહને પ્રાથમિકતા આપવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. HPV રસીનો મુખ્ય હેતુ ચેપ અને HPV સંબંધિત કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવાનો છે અને યોગ્ય ઉંમરે રસીકરણ સર્વાઇકલ કેન્સર નિવારણની વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.