જો US નાકાબંધી હટાવે તો ઈરાન 7 દિવસમાં હોર્મુઝ ખોલવા તૈયાર; રુબિયો વાતચીત માટે તૈયાર....

નવી દિલ્હી : અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે હવે રાજદ્વારી મોરચે એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત સામે આવ્યો છે. ઈરાને USની સૈન્ય નાકાબંધી અને દબાણમાં ઘટાડો કરવામાં આવે તો વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સાત દિવસની અંદર ફરીથી ખોલવાની તૈયારી દર્શાવી હોવાનું રોઇટર્સે એક વરિષ્ઠ ઈરાની અધિકારીને ટાંકીને અહેવાલ આપ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે બંને દેશોના નેતાઓ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા માટે ન્યૂયોર્કમાં છે અને US તરફથી પણ ઈરાન સાથે વાતચીત માટે ખુલ્લાપણું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ મામલે સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી. ઈરાનની અર્ધ-સત્તાવાર Fars News Agencyએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સાત દિવસમાં ખોલવાના અહેવાલોને ખોટા અને અયોગ્ય ગણાવીને નકારી કાઢ્યા હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. એટલે હાલ આ પ્રસ્તાવને અંતિમ કરાર તરીકે જોવો યોગ્ય નથી.

અમેરિકાની નાકાબંધી હટાવવાની શરત

રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ ઈરાનના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું કે જો US ઈરાન પરનો સૈન્ય દબાણ ઘટાડે અને ઈરાની બંદરો પર લગાવવામાં આવેલી નાકાબંધી હટાવે તો તેહરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને એક સપ્તાહની અંદર ફરીથી ખોલી શકે છે. ઈરાન તરફથી આ સંકેત એવા સમયે આપવામાં આવ્યો છે જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરનો તણાવ વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાય માટે મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. ઈરાને 16 સપ્ટેમ્બરે મધ્યસ્થી મારફતે USને સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા માટેનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હોવાનું પણ રોઇટર્સે જણાવ્યું છે. ઈરાની અધિકારીઓએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાને US સાથે ફરી રાજદ્વારી પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની તક તરીકે જોવાનું શરૂ કર્યું છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે જો વોશિંગ્ટન તરફથી નક્કર પગલાં લેવામાં આવે તો વાતચીતનો માર્ગ ફરી ખૂલી શકે છે.

માર્કો રુબિયો પણ વાતચીત માટે તૈયાર

બીજી તરફ અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ પણ ઈરાન સાથે વાતચીતની સંભાવનાને નકારી નથી. NBC સાથેની વાતચીતમાં રુબિયોએ જણાવ્યું કે US સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દરમિયાન ઈરાન સાથે વાતચીત કરવા માટે તૈયાર છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે હાલ બંને દેશો વચ્ચે કોઈ બેઠક નક્કી કરવામાં આવી નથી, પરંતુ જો વાતચીતથી સકારાત્મક પરિણામ મેળવવાની શક્યતા હોય તો US આવી ચર્ચા માટે ખુલ્લું છે. આ નિવેદનને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે કારણ કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી US અને ઈરાન વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી, પ્રતિબંધો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને તણાવ વધ્યો છે. હવે બંને તરફથી રાજદ્વારી ભાષામાં વાતચીતના સંકેતો મળતા હોવાના કારણે આગામી દિવસોમાં કોઈ નવી પહેલ થાય છે કે નહીં તેના પર નજર છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંથી એક છે. પર્સિયન ગલ્ફમાંથી બહાર નીકળતા મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો માટે આ જળમાર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ માર્ગમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ અથવા સૈન્ય તણાવ રહે તો વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય પર અસર થઈ શકે છે. પરિણામે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે અને તેનાથી પેટ્રોલ-ડીઝલ સહિત વિવિધ ઊર્જા ખર્ચ પર પણ અસર પડી શકે છે. તાજેતરમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવાની સંભાવનાના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. કેટલાક અહેવાલોમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ 100 ડોલરની નીચે સરક્યાનું જણાવાયું છે. બજારની પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ અંગેના કોઈપણ રાજદ્વારી સંકેતની સીધી અસર ઊર્જા બજાર પર થઈ શકે છે.

ઈરાન માટે પણ આર્થિક દબાણ મહત્વનું

અમેરિકાની નાકાબંધીના કારણે ઈરાનના તેલ નિકાસ માર્ગો પર ભારે દબાણ આવ્યું છે. રોઇટર્સના અગાઉના અહેવાલ મુજબ હોર્મુઝ મારફતે ઈરાનના ક્રૂડ ઓઇલ નિકાસ પ્રવાહ પર લાંબા સમયથી અસર પડી છે અને તેના કારણે દેશની આવક તથા વિદેશી ચલણના ભંડાર પર દબાણ વધ્યું છે. આ સ્થિતિમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરી ખોલવાનો મુદ્દો માત્ર સૈન્ય અથવા રાજદ્વારી બાબત નથી, પરંતુ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બીજી તરફ US માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પરિવહન સુરક્ષિત રાખવાનો મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે. અગાઉ રુબિયોએ હોર્મુઝ અંગે અમેરિકાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું હતું કે આ જળમાર્ગ વૈશ્વિક શિપિંગ માટે ખુલ્લો રહે તે અમેરિકા ઈચ્છે છે.

હજુ પણ અનેક પડકારો

હોર્મુઝ ખોલવા અંગેના સંકેતો છતાં US અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી. બંને પક્ષોની શરતો, સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ, પ્રતિબંધો અને ભવિષ્યની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અંગે મતભેદ યથાવત છે. ઉપરાંત, ઈરાન તરફથી જ આ અહેવાલને નકારવામાં આવ્યો હોવાના કારણે સાત દિવસમાં હોર્મુઝ ખોલવાની વાતને હાલમાં સંભવિત રાજદ્વારી પ્રસ્તાવ તરીકે જ જોવી પડશે. જો બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર ચર્ચા શરૂ થાય અને કોઈ સમજૂતી થાય તો તેની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ બજાર, શિપિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પણ પડી શકે છે.

UN મહાસભા પર દુનિયાની નજર

અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન બંને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં હાજર છે. આ દરમિયાન સીધી બેઠક અંગે હજુ કોઈ સત્તાવાર કાર્યક્રમ નક્કી થયો નથી, પરંતુ બંને તરફથી રાજદ્વારી સંકેતો મળ્યા છે. આથી આગામી દિવસોમાં અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે મધ્યસ્થી મારફતે ચર્ચા આગળ વધે છે કે નહીં, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અંગે કોઈ વ્યવસ્થા બને છે કે નહીં અને તેલ બજાર પર તેની શું અસર પડે છે તેના પર વિશ્વભરની નજર રહેશે. હાલ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે હોર્મુઝ ખોલવાની સાત દિવસની ઓફર અંગે વિરોધાભાસી અહેવાલો છે અને તેને અંતિમ સમજૂતી માનવી વહેલી ગણાશે.