Bindia
પંકજ મકવાણા, અમદાવાદ/ રાજ્યના ન્યાયતંત્રમાં ‘લોક’ના નામે ચાલતી લોક અદાલતો આજ અંધારઘેર બેઠેલી છે. ન્યાય ન્યાયમંદિરોમાં નહીં પણ પાળીયામાં અટકી પડ્યો હોય એવું દુઃખદ દૃશ્ય રાજસ્થાનમાં સર્જાયું છે. 16 સ્થાયી લોક અદાલતો બંધ પાડવા રાજ્ય સરકારે 9 એપ્રિલ, 2025ના રોજ આપેલો એક તફાવતભર્યો આદેશ હવે હાઇકોર્ટના સ્વપ્રેરિત તપાસણનો વિષય બન્યો છે.
ન્યાયમૂર્તિ શ્રી ચંદ્રશેખર અને ન્યાયમૂર્તિ સંદીપ શાહની ખંડપીઠે દૈનિક ભાસ્કરની રિપોર્ટીંગને આધારે સ્વપ્રેરિત નોંધ લીધી. નોંધ લેનાર હાઇકોર્ટ એટલે કાયદાના સંરક્ષક અને ન્યાય માટે કાર્યરત પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા – જ્યારે લોક અદાલતોની પરિસ્થિતિ એ સંસ્થાના વિશ્વાસને ઝાંઝવણી આપતી સમસ્યા બની ગઈ છે.
નાગરિકો જુએ છે ન્યાયની રાહ
જોધપુરની લોક અદાલતમાં જ લગભગ 972 કેસો પેન્ડિંગ છે, સ્ટેટવાઇઝ ગણતરી કરીએ તો 10,000થી વધુ નાગરિકો ન્યાયની રાહે રાહ જુએ છે. આવા સંજોગોમાં રાજકીય કે પ્રશાસકીય સ્ફૂર્તિ હોવી જોઈએ તેમ નથી લાગતું. રાજ્ય સરકારનું 15 મે, 2025ના રોજ રજૂ કરાયેલું હલફનામું “અતિ અસંતોષકારક” ગણાવીને કોર્ટે મુખ્ય કાનૂની સચિવને વ્યક્તિગત હાજરી માટે 22 મે, 2025ના રોજ હાજર થવાનો આદેશ આપ્યો છે.
વિશેષ વાત એ છે કે રાજ્ય કાનૂની સેવા પ્રાધિકરણ (RSLSA) દ્વારા 19 નવેમ્બર, 2024ના રોજ સમયસર જ સભ્યોના કાર્યકાળ વધારવા માટે રાજ્ય સરકારને રજૂઆત કરાઈ હતી. તેમ છતાં, કોઇ સ્પષ્ટ ઉત્તર કે કાયદેસર નિર્ણય વગર 9 એપ્રિલ, 2025ના આદેશથી કાર્ય રોકી દેવામાં આવ્યું છે. અહીં એકમાત્ર સવાલ છે—શું આ લોકતંત્રના મૂળતત્વો વિરુદ્ધ ન્યાયવિવસ્થાનું અવગણન નથી?
આ મુદ્દામાં કાયદેસર રીતે 2016ના નિયમ 4(2) પ્રમાણે અધ્યક્ષ તથા સભ્યોનો કાર્યકાળ 5 વર્ષ કે 65 વર્ષની ઉંમર સુધી હોવો જોઈએ. એ નિયમસર પણ જો કાર્યવાહી અટકાવી દેવામાં આવે તો એની પાછળ કોઈ ગૂઢ કારણ હોય જ જોઈએ – પણ રાજ્ય સરકાર તેનો ઉલ્લેખ કે દસ્તાવેજ પણ રજૂ કરી શકતી નથી. એટલે કે, આ છે એડમિનિસ્ટ્રેટિવ નિષ્ફળતાનું જીવંત દાખલું.
અમે લોકો માટે બનેલી લોક અદાલતો જો રાજ્યની આળસ કે અવગણનના કારણે બંધ પડી જાય તો પછી ન્યાય માટે લોકો ક્યાં જાય? વિવાદોનું ઝડપી નિવારણ કરવા સ્થાયી લોક અદાલતો એક વિકલ્પરૂપ વ્યવસ્થા હતી. હવે તેઓને તાળું મારી દેવાય છે ત્યારે તે માત્ર અદાલત નહીં, ન્યાયની સંભાવના બંધ થાય છે.
હાઇકોર્ટના પગલાં એ આશાની કિરણ છે. પરંતુ ન્યાયમંદિરને પ્રેરણા મળવી જોઈએ હંમેશા વધુ ઊંડા સિસ્ટમિક સુધારા માટે. જો લોક અદાલતો ન ચાલે, તો લોકોને છટકારા માટે અન્યાયનો રસ્તો અપનાવવો પડે. હાઇકોર્ટ દ્વારા લેવાયેલું સ્વપ્રેરિત સંજ્ઞાન એ માત્ર કાયદાનું નહીં, પરંતુ લોકતંત્રનું પણ રક્ષણ છે.
Follow us On Social Media
YouTube : https://www.youtube.com/@BIndiaDigital
Website : https://bindia.co/
TWITTER : https://x.com/buletin_india
FOLLOW ON WHATSAPP https://whatsapp.com/channel/0029Va4rXSZ5q08d1AuVRO2I
Instagram: b_india.digital
