ભારતમાં અગ્નિવીર બનવા નેપાળમાં આંદોલન, ગોરખા ભરતી ફરી શરૂ કરવાની માંગ

ભારતીય સેનામાં નેપાળી ગોરખા યુવાનોની ભરતીનો મુદ્દો ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યો છે. નેપાળના પોખરા શહેરમાં પૂર્વ ગોરખા સૈનિકો અને યુવાનો દ્વારા ભારતીય સેનામાં ભરતી ફરી શરૂ કરવાની માંગ સાથે વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. પ્રદર્શનકારીઓએ ખાસ કરીને અગ્નિવીર યોજના હેઠળ નેપાળી યુવાનોને ભારતીય સેનામાં અગ્નિવીર તરીકે ભરતી કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની માગણી કરી છે. આ મુદ્દો ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા ગોરખા સૈનિકોના સંબંધો સાથે પણ જોડાયેલો છે.

ભારતમાં પોખરામાં થયેલા પ્રદર્શન દરમિયાન પૂર્વ સૈનિકો અને સમર્થકોએ નેપાળ સરકાર સમક્ષ પોતાની માગણીઓ રજૂ કરી હતી. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, પ્રદર્શનકારીઓએ સરકારને બે મુદ્દાની રજૂઆત સોંપી હતી અને ભારતીય સેનામાં ગોરખા ભરતી ફરી શરૂ કરવા માટે માર્ગ મોકળો કરવાની અપીલ કરી હતી. આ વિરોધ ભારતીય સેનાના વડા જનરલ ધીરજ સેઠની નેપાળ મુલાકાતના થોડા દિવસો પહેલાં થયો છે.

ભારતમાં 200 વર્ષથી વધુ જૂની ગોરખા પરંપરા

નેપાળી ગોરખા સૈનિકો અને ભારતીય સેના વચ્ચેનો સંબંધ બે સદીથી પણ જૂનો છે. ગોરખા ભરતીની પરંપરા બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સમયથી શરૂ થઈ હતી અને ભારતની આઝાદી બાદ 9 નવેમ્બર, 1947ના રોજ ભારત, નેપાળ અને બ્રિટન વચ્ચે થયેલા ત્રિપક્ષીય કરારથી તેને નવી વ્યવસ્થા મળી હતી.

ભારતીય સેનાની નેપાળ સ્થિત એમ્બેસી ડિફેન્સ વિંગના જણાવ્યા અનુસાર, 1947ના ત્રિપક્ષીય કરાર બાદ ભારતે ગોરખા સંબંધિત વ્યવસ્થાને જાળવી રાખી છે. નેપાળમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીય ગોરખા પૂર્વ સૈનિકો અને પેન્શનર્સ પણ વસે છે.

આ ઐતિહાસિક સંબંધને કારણે ગોરખા સૈનિકો માત્ર સૈન્ય ભરતીનો વિષય નથી, પરંતુ ભારત-નેપાળના લોકો વચ્ચેના જૂના સંબંધોનું પણ પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

અગ્નિવીર યોજના બાદ કેમ અટકી ભરતી?

વિવાદનું મુખ્ય કારણ ભારતની 2022માં શરૂ થયેલી અગ્નિવીર યોજના છે. આ યોજના હેઠળ સશસ્ત્ર દળોમાં યુવાનોની ચાર વર્ષ માટે ભરતી કરવામાં આવે છે. ચાર વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા બાદ પસંદગીના આધારે આશરે 25 ટકા અગ્નિવીરોને આગળની સેવા માટે જાળવી રાખવામાં આવે છે, જ્યારે બાકીના 75 ટકા યુવાનોને સેવા પૂર્ણ કરીને બહાર જવું પડે છે.

નેપાળ સરકારે શરૂઆતથી જ અગ્નિવીર મોડલ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. ખાસ કરીને ચાર વર્ષ બાદ સૈનિકોનું શું થશે, તેમને લાંબા ગાળાની નોકરીની સુરક્ષા અને પેન્શન જેવી સુવિધાઓ કેવી રીતે મળશે અને નવી ભરતી વ્યવસ્થા 1947ના ત્રિપક્ષીય કરાર સાથે સુસંગત છે કે નહીં, તે અંગે કાઠમંડુમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

આ કારણોસર નેપાળે અગ્નિવીર હેઠળ ગોરખા ભરતી માટે મંજૂરી આપવાની પ્રક્રિયા અટકાવી હતી. પરિણામે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી નેપાળમાંથી ભારતીય સેનામાં નવી ગોરખા ભરતી થઈ શકી નથી. 2024ના સરકારી દસ્તાવેજમાં પણ નેપાળમાંથી ગોરખા ભરતી છેલ્લા ચાર વર્ષથી સંપૂર્ણપણે અટકેલી હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

યુવાનો કેમ કરી રહ્યા છે ભરતી શરૂ કરવાની માંગ?

ભારતમાં હાલના વિરોધમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે નેપાળના કેટલાક યુવાનો હવે ભારતીય સેનાની નોકરીને રોજગારના અન્ય વિકલ્પો કરતાં વધુ આકર્ષક ગણાવી રહ્યા છે. પોખરાના પ્રદર્શનકારીઓએ એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે ખાડી દેશોમાં મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં કામ કરવા જવા કરતાં ભારતીય સેનામાં અગ્નિવીર તરીકે સેવા આપવી તેમના માટે વધુ સન્માનજનક તક બની શકે છે.

નેપાળમાં રોજગારની મર્યાદિત તકોને કારણે મોટી સંખ્યામાં યુવાનો વિદેશમાં રોજગારની શોધ કરે છે. આવા સમયે ભારતીય સેનાની ભરતી ગોરખા સમુદાયના ઘણા પરિવારો માટે પરંપરાગત અને પ્રતિષ્ઠિત કારકિર્દી તરીકે જોવામાં આવે છે.

ગોરખા ઓળખ અને રોજગાર બંનેનો મુદ્દો

ભારતમાં પૂર્વ સૈનિકોનું માનવું છે કે ભરતી લાંબા સમય સુધી બંધ રહેતા માત્ર નવી પેઢીની રોજગારીની તકો જ ઘટતી નથી, પરંતુ ગોરખા સૈનિકોની પેઢીઓ જૂની સૈન્ય પરંપરા પર પણ અસર પડી રહી છે.

જોકે બીજી તરફ નેપાળ સરકારની ચિંતા પણ અગત્યની છે. ચાર વર્ષ પછી મોટી સંખ્યામાં યુવાનો સૈન્યમાંથી બહાર આવશે તો તેમના પુનઃરોજગાર અને સામાજિક-આર્થિક ભવિષ્ય માટે શું વ્યવસ્થા હશે તે અંગે કાઠમંડુ લાંબા સમયથી સ્પષ્ટતા માગતું રહ્યું છે.

અગ્નિવીર ભારતનું શું વલણ છે?

ભારત તરફથી અગ્નિપથ યોજના હેઠળ જ સૈન્ય ભરતી ચાલુ રાખવાનું વલણ સ્પષ્ટ રહ્યું છે. નેપાળમાંથી ગોરખા યુવાનોની ભરતીનો મુદ્દો ભારત-નેપાળ વચ્ચેની ચર્ચા અને રાજદ્વારી સંમતિ સાથે જોડાયેલો છે.

જૂન 2026માં નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે પણ જણાવ્યું હતું કે જો ભારત ગોરખા ભરતીના મુદ્દે ફરી ચર્ચા કરવા ઈચ્છે તો કાઠમંડુ વાતચીત માટે તૈયાર છે. તેમણે એ પણ સંકેત આપ્યો હતો કે અગાઉની ભરતી ત્રિપક્ષીય કરાર હેઠળ થતી હતી અને આ મુદ્દે નવી ચર્ચા જરૂરી છે.

હવે આગળ શું?

પોખરામાં થયેલા તાજેતરના વિરોધે વર્ષોથી અટવાયેલા ગોરખા ભરતીના મુદ્દાને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. એક તરફ નેપાળ સરકાર અગ્નિપથ યોજનાની લાંબા ગાળાની અસર અને 1947ના કરાર સાથે તેની સુસંગતતા અંગે સવાલ ઉઠાવી રહી છે, તો બીજી તરફ યુવાનો અને પૂર્વ સૈનિકો ભારતીય સેનામાં ભરતીનો રસ્તો ફરી ખોલવાની માંગ કરી રહ્યા છે.

આ સમગ્ર મામલો માત્ર રોજગારનો પ્રશ્ન નથી. ભારત-નેપાળના ઐતિહાસિક સૈન્ય સંબંધો, ગોરખા સમુદાયની ઓળખ અને બંને દેશો વચ્ચેની રાજદ્વારી સમજણ સાથે પણ તેનો સીધો સંબંધ છે. હવે બંને દેશો વચ્ચેની ચર્ચા અને નેપાળ સરકારના આગામી નિર્ણય પર ગોરખા યુવાનો માટે ભારતીય સેનાની ભરતીનું ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે.

 

• Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAGRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276