Bindia
હૉર્મુઝ જળમાર્ગમાં સર્જાયેલી લાંબી અવરોધની સ્થિતિ માત્ર વૈશ્વિક ઈંધણ પુરવઠા અને વેપાર માટે જ પડકારરૂપ બની નથી, પરંતુ હવે તેના કારણે દરિયાઈ પર્યાવરણ સામે પણ એક ગંભીર જોખમ ઊભું થયું છે. ફારસની ખાડીમાં 1500થી વધુ કોમર્શિયલ જહાજો લાંબા સમયથી અટવાયેલા હોવાના કારણે વૈજ્ઞાનિકો અને દરિયાઈ પર્યાવરણના નિષ્ણાતોએ ‘બાયોફાઉલિંગ’ને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
સંશોધકોના મતે આ જહાજો જ્યારે હૉર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખુલ્યા બાદ વિશ્વના અલગ-અલગ બંદરો તરફ આગળ વધશે, ત્યારે તેમની સાથે અનેક પ્રકારના દરિયાઈ સૂક્ષ્મજીવો અને અન્ય સજીવો પણ નવા વિસ્તારોમાં પહોંચી શકે છે. આ પ્રક્રિયા સ્થાનિક દરિયાઈ પર્યાવરણ માટે લાંબા ગાળે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
શું છે બાયોફાઉલિંગ?
દરિયામાં કોઈ જહાજ લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થળે સ્થિર રહે ત્યારે તેના પાણીની અંદરના ભાગ પર શૈવાળ, બેક્ટેરિયા, પરજીવી, શંખ-છીપ અને અન્ય નાના દરિયાઈ સજીવો ચોંટી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને ‘બાયોફાઉલિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
સામાન્ય સ્થિતિમાં જહાજો સતત અવરજવર કરતા હોવાથી આ પ્રકારના સજીવોનો જથ્થો નિયંત્રિત રહે છે. પરંતુ લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થળે ઊભા રહેલા જહાજોના હલમાં આવા સજીવો ઝડપથી એકઠા થઈ શકે છે.
હવે ચિંતા એ વાતની છે કે હૉર્મુઝમાંથી નીકળ્યા બાદ આ જહાજો જ્યારે એશિયા, યુરોપ, આફ્રિકા અથવા અન્ય વિસ્તારોના બંદરો સુધી પહોંચશે ત્યારે તેમની સાથે આ સજીવો પણ હજારો કિલોમીટર દૂર સુધી મુસાફરી કરી શકે છે.
જહાજો બની શકે છે ‘સુપર-સ્પ્રેડર’
વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે બાયોફાઉલિંગના કારણે બિન-સ્થાનિક દરિયાઈ પ્રજાતિઓ નવા પર્યાવરણમાં પ્રવેશી શકે છે. કોઈ નવી પ્રજાતિ નવા વિસ્તારમાં પહોંચ્યા બાદ જો ત્યાં તેનો કુદરતી શિકારી ન હોય, તો તેની સંખ્યા ઝડપથી વધી શકે છે.
આક્રમક અથવા બિન-સ્થાનિક પ્રજાતિઓ સ્થાનિક માછલીઓ, શૈવાળ અને અન્ય દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ સાથે ખોરાક તથા રહેઠાણ માટે સ્પર્ધા કરી શકે છે. પરિણામે સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમનું સંતુલન ખોરવાઈ શકે છે.
ફારસની ખાડીનું ગરમ પાણી અનેક દરિયાઈ સજીવોના વિકાસ માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. આ કારણોસર લાંબા સમયથી અટવાયેલા જહાજોને સંશોધકો સંભવિત ‘સુપર-સ્પ્રેડર’ તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
માછીમારી અને તટીય ઉદ્યોગો પર પણ અસર
જો બિન-સ્થાનિક દરિયાઈ પ્રજાતિઓ નવા વિસ્તારોમાં સ્થાપિત થઈ જાય તો તેની અસર માત્ર દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. સ્થાનિક માછીમારી વ્યવસાય, દરિયાઈ ખેતી, તટીય ઉદ્યોગો અને બંદરો પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
કેટલીક આક્રમક પ્રજાતિઓ સ્થાનિક માછલીઓના રહેઠાણને અસર કરી શકે છે અથવા પાણીની અંદરના માળખા પર ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. આવી પ્રજાતિઓ એકવાર સ્થાપિત થઈ જાય ત્યારબાદ તેને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે છે.
વૈશ્વિક વેપાર સાથે જૈવ-સુરક્ષાનો પડકાર
હૉર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ‘ચોક પોઈન્ટ’ પૈકીનું એક છે. અહીં લાંબા સમય સુધી જહાજોની અવરજવર અટકી જવાથી વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થા પર અસર થાય છે. અગાઉ સ્વેઝ નહેરમાં 2021માં સર્જાયેલી જહાજ અવરોધની ઘટના અને પનામા નહેરમાં પાણીની અછતના કારણે પણ વૈશ્વિક શિપિંગ વ્યવસ્થાને પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
પરંતુ હૉર્મુઝમાં લાંબા સમયથી એક જ વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં જહાજો અટવાયેલા રહેવાની સ્થિતિ દરિયાઈ જૈવ-સુરક્ષા માટે અલગ પ્રકારનો પડકાર ઊભો કરે છે. ખાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડ જેવા દેશોમાં જહાજો પહોંચે ત્યારે તેમની બાયોસિક્યોરિટી તપાસ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
જહાજોની અંડરવોટર સફાઈ જરૂરી
નિષ્ણાતોના મતે હૉર્મુઝમાંથી જહાજો રવાના થાય તે પહેલાં તેમની યોગ્ય તપાસ અને અંડરવોટર સફાઈ કરવી જરૂરી બની શકે છે. જહાજના હલ પર ચોંટેલા દરિયાઈ સજીવોને દૂર કરતી વખતે પણ વિશેષ સાવચેતી રાખવી પડશે, કારણ કે સફાઈ દરમિયાન આ સજીવો સીધા દરિયામાં ભળી જાય તો સ્થાનિક પર્યાવરણને પણ નુકસાન થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, દરિયાઈ પાણીમાં રહેલા વિવિધ સજીવો અને પરજીવીઓની ઓળખ માટે ‘એન્વાયર્નમેન્ટલ ડીએનએ (eDNA)’ જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી શકે છે. આ ટેકનોલોજીથી પાણીના નમૂનામાં રહેલા વિવિધ જીવસૃષ્ટિના ડીએનએના આધારે તેમની હાજરી શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોની ચેતવણી સ્પષ્ટ છે કે હૉર્મુઝની સ્થિતિનો ઉકેલ માત્ર જહાજોને ફરી રવાના કરવા પૂરતો નથી. જહાજો સાથે દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિની અનિચ્છનીય હેરફેર અટકાવવા માટે કડક તપાસ, સફાઈ અને જૈવ-સુરક્ષા વ્યવસ્થા જરૂરી રહેશે. જો આક્રમક પ્રજાતિઓ નવા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સ્થાપિત થઈ જશે, તો તેને નિયંત્રિત કરવામાં વર્ષોનો સમય અને ભારે ખર્ચ લાગી શકે છે.
- Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAGRAM : https:// bindia.in
- FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
