પાકિસ્તાનમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ વધ્યું, છતાં રોકડનો જોરદાર વધારો: અર્થતંત્ર સામે નવો પડકાર

પાકિસ્તાનમાં કેશલેસ અર્થતંત્ર તરફ આગળ વધવાના સરકારી પ્રયાસોને છેલ્લા એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી છે. મોબાઇલ બેંકિંગ, ડિજિટલ વોલેટ, QR કોડ અને ઓનલાઈન પેમેન્ટના ઉપયોગમાં મોટો વધારો થયો છે. જોકે, આ ડિજિટલ ક્રાંતિ વચ્ચે દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં રોકડનો ઉપયોગ ઘટવાને બદલે હજુ પણ મજબૂત સ્થિતિમાં છે. સ્ટેટ બેંક ઓફ પાકિસ્તાનના આંકડા દર્શાવે છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટનો વિસ્તાર ઝડપથી વધી રહ્યો છે, પરંતુ લોકો અને વ્યવસાયો માટે રોકડનું મહત્વ હજુ યથાવત છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટમાં મોટો ઉછાળો

પાકિસ્તાન સરકારે જૂન 2025થી ‘Cashless Pakistan’ પહેલને વેગ આપ્યો છે. તેનો હેતુ લોકોને રોકડની જગ્યાએ ડિજિટલ માધ્યમથી પેમેન્ટ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર જુલાઈ 2025થી જૂન 2026 દરમિયાન દેશમાં કુલ 11.9 અબજ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન નોંધાયા હતા.

આ દરમિયાન ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારતા સક્રિય વેપારીઓની સંખ્યા પણ ઝડપથી વધી છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર એક વર્ષમાં આવા વેપારીઓની સંખ્યા લગભગ 300 ટકા વધીને 20 લાખથી વધુ થઈ ગઈ છે. મોબાઇલ બેંકિંગ એપ્લિકેશનના યુઝર્સની સંખ્યા પણ 9.5 કરોડથી વધીને 13.7 કરોડ સુધી પહોંચી છે.

સ્ટેટ બેંકના પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ રિવ્યૂ મુજબ માર્ચ 2026ના અંત સુધી QR-enabled merchantsની સંખ્યા લગભગ 25 લાખ થઈ હતી. આ આંકડો દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાનમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે.

છતાં રોકડનો ઉપયોગ કેમ વધી રહ્યો છે?

ડિજિટલ પેમેન્ટના વધતા આંકડા વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો લોકો ઓનલાઈન પૈસા ટ્રાન્સફર કરી રહ્યા છે તો રોકડની માંગ કેમ ઘટતી નથી?

આનું એક મોટું કારણ એ છે કે ડિજિટલ રીતે મળેલા પૈસા ઘણીવાર અંતિમ તબક્કે રોકડમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને બેંક એકાઉન્ટ અથવા મોબાઇલ વોલેટમાં પૈસા મળે છે. તે વ્યક્તિ ATM અથવા બેંક મારફતે પૈસા ઉપાડે છે અને ત્યારબાદ સ્થાનિક દુકાન, નાના વેપારી અથવા સેવા માટે રોકડમાં ચુકવણી કરે છે.

આથી પૈસાના ટ્રાન્સફરનો પહેલો તબક્કો ડિજિટલ હોવા છતાં અંતિમ ચુકવણી રોકડમાં થઈ શકે છે. પરિણામે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા વધે છે, પરંતુ ચલણની માંગમાં જરૂરી પ્રમાણમાં ઘટાડો થતો નથી.

ચલણનો જથ્થો રેકોર્ડ સ્તરે

સ્ટેટ બેંકના આંકડા મુજબ માર્ચ 2026ના અંત સુધી પાકિસ્તાનમાં ચલણની સર્ક્યુલેશન લગભગ 11.93 ટ્રિલિયન પાકિસ્તાની રૂપિયા સુધી પહોંચી હતી. ડિસેમ્બર 2025ના અંતે આ આંકડો 10.87 ટ્રિલિયન રૂપિયા હતો. એટલે માત્ર જાન્યુઆરીથી માર્ચ 2026 દરમિયાન જ ચલણમાં આશરે 1.06 ટ્રિલિયન રૂપિયાનો વધારો થયો હતો.

પાકિસ્તાનના Economic Survey 2025-26 અનુસાર જુલાઈથી માર્ચ FY2026 દરમિયાન ચલણમાં 1,294 અબજ રૂપિયા, એટલે કે 12.2 ટકાનો વધારો થયો હતો. આ આંકડો પણ દર્શાવે છે કે કેશની માંગ હજુ નોંધપાત્ર છે.

કેશલેસ અર્થતંત્ર સામે સૌથી મોટો પડકાર

પાકિસ્તાન માટે પડકાર માત્ર ડિજિટલ પેમેન્ટની સંખ્યા વધારવાનો નથી. અસલી પડકાર એ છે કે લોકો અને નાના વેપારીઓ રોજિંદા ખર્ચ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટનો અંતિમ વિકલ્પ તરીકે પણ ઉપયોગ કરે.

દેશમાં નાના દુકાનદારો, અનૌપચારિક ક્ષેત્રના વ્યવસાયો અને રોકડ આધારિત સ્થાનિક બજારો હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જો વેપારી ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારતો હોવા છતાં પોતાની આવકનો મોટો હિસ્સો રોકડમાં રાખે છે, તો કેશલેસ અર્થતંત્રનો હેતુ સંપૂર્ણ રીતે હાંસલ થતો નથી.

ભારત પાસેથી શીખવાની જરૂરિયાત

ભારતમાં UPIએ ડિજિટલ પેમેન્ટને માત્ર બેંક ટ્રાન્સફર સુધી મર્યાદિત રાખ્યું નથી. ચાની લારીથી લઈને કરિયાણાની દુકાન અને નાના વેપારીઓ સુધી QR કોડ મારફતે સીધી ચુકવણી શક્ય બની છે. આ પ્રકારનું ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લોકોની રોજિંદી ચુકવણીની આદતોમાં પરિવર્તન લાવવામાં મદદરૂપ બન્યું છે.

પાકિસ્તાન પણ Raast અને QR આધારિત પેમેન્ટ સિસ્ટમના વિસ્તરણ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર Raast QR સહિતના ડિજિટલ પેમેન્ટ માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.

સરકારનું લક્ષ્ય શું છે?

પાકિસ્તાન સરકાર ડિજિટલ પેમેન્ટ દ્વારા અર્થતંત્રને વધુ પારદર્શક અને ઔપચારિક બનાવવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર ડિજિટલ પેમેન્ટથી નાણાકીય સમાવેશ વધશે, વ્યવહારોનું દસ્તાવેજીકરણ થશે અને અર્થતંત્રમાં પારદર્શિતા વધશે. વિદેશથી આવતી રકમને પણ ડિજિટલ ચેનલ મારફતે મેળવવા માટે પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

આથી પાકિસ્તાનની હાલની સ્થિતિને માત્ર ‘ડિજિટલ પેમેન્ટ વધ્યું’ અથવા ‘કેશ વધ્યું’ એવા એકતરફી દૃષ્ટિકોણથી જોવી યોગ્ય નથી. બંને પ્રક્રિયા એકસાથે ચાલી રહી છે.

આગળનો માર્ગ

પાકિસ્તાનમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વિકાસ ચોક્કસપણે ઝડપી બન્યો છે, પરંતુ રોકડનો ઉપયોગ હજુ પણ અર્થતંત્રમાં ઊંડે સુધી જોડાયેલો છે. હવે સરકાર સામેનો મુખ્ય પડકાર એ છે કે ડિજિટલ પૈસા માત્ર એક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર ન થાય, પરંતુ દુકાન, સેવા અને રોજિંદા ખર્ચની અંતિમ ચુકવણી પણ ડિજિટલ બને.

જો આ પરિવર્તન સફળ થાય તો પાકિસ્તાન ખરેખર કેશલેસ અર્થતંત્ર તરફ આગળ વધી શકે છે. પરંતુ હાલના આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ડિજિટલ ક્રાંતિ છતાં રોકડનું પ્રભુત્વ હજુ સંપૂર્ણ રીતે તૂટ્યું નથી.

 

• Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAGRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276