ગુજરાતનું ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ વિઝન: AI ટેક્નોલોજી અને ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમથી શિક્ષણ ક્ષેત્રે નવી ક્રાંતિ

1.67 લાખથી વધુ બાળકોને શાળા છોડતા અટકાવવામાં સફળતા, 90 હજારથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ ફરી શિક્ષણના પ્રવાહમાં જોડાયા

ગાંધીનગર, 25 જૂન 2026: શિક્ષણ એ કોઈપણ રાજ્યના વિકાસનો પાયો ગણાય છે. ગુજરાત સરકારે છેલ્લા બે દાયકાથી શિક્ષણના વ્યાપને વધારવા અને દરેક બાળક સુધી શિક્ષણ પહોંચાડવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પહેલો કરી છે. આજે રાજ્ય શિક્ષણ ક્ષેત્રે દેશ માટે એક મોડેલ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણમાં ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ હાંસલ કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે ગુજરાત સરકારે ટેક્નોલોજી આધારિત અભિગમ અપનાવ્યો છે, જેના પરિણામો હવે સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યા છે.

ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (EWS) અને ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (CTS) જેવી પહેલોએ હજારો બાળકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે. રાજ્ય સરકારના તાજેતરના આંકડા અનુસાર, માત્ર એક વર્ષમાં જ 1,67,446 બાળકોને શાળા છોડતા અટકાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 90,212 જેટલા ડ્રોપઆઉટ વિદ્યાર્થીઓને ફરીથી શિક્ષણના મુખ્ય પ્રવાહમાં જોડવામાં સફળતા મળી છે.

શાળા પ્રવેશોત્સવથી શરૂ થયેલી શિક્ષણ જાગૃતિની યાત્રા

ગુજરાતમાં શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવાના પ્રયાસોની શરૂઆત બે દાયકાથી વધુ સમય પહેલાં થઈ હતી. તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને વર્તમાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં રાજ્યમાં શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી રથયાત્રાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રાજ્યના દરેક બાળકને શાળામાં દાખલ કરાવવાનો અને ખાસ કરીને બાળિકાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો.

ગત 23 વર્ષોથી સતત ચાલી રહેલા આ અભિયાનના કારણે સમાજમાં શિક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ વધી છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ માતા-પિતાએ શિક્ષણનું મહત્વ સમજ્યું છે અને બાળકોના શાળામાં પ્રવેશનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. આ જ અભિયાનની 24મી કડીનો રાજ્યવ્યાપી પ્રારંભ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે વડનગરની બી.એન. હાઇસ્કૂલથી કર્યો હતો.

‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ તરફ ગુજરાતની મજબૂત આગળવટ

રાજ્ય સરકાર હવે માત્ર બાળકોને શાળામાં દાખલ કરાવવા સુધી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તેઓ સંપૂર્ણ શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ પ્રયત્નશીલ છે. આ માટે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર શિક્ષણના તમામ સ્તરે સ્કૂલ ડ્રોપઆઉટ રેશિયો લગભગ શૂન્ય સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

આ લક્ષ્યાંકને સિદ્ધ કરવા માટે ગુજરાત સરકારે ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, ડેટા એનાલિટિક્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. ગાંધીનગર સ્થિત વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર દ્વારા વિદ્યાર્થીઓની સતત મોનિટરિંગ અને વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.

AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ: ડ્રોપઆઉટ અટકાવવાની આધુનિક પહેલ

ગુજરાત સરકારે શિક્ષણ ક્ષેત્રે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (EWS) અમલમાં મૂકી છે. આ સિસ્ટમ વિદ્યાર્થીઓના વિવિધ ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને આગાહી કરે છે કે કયા વિદ્યાર્થીઓ ભવિષ્યમાં શાળા છોડવાના જોખમ હેઠળ હોઈ શકે છે.

વિદ્યાર્થીની હાજરી, પરીક્ષાનું પરિણામ, શૈક્ષણિક પ્રગતિ, આરોગ્યની સ્થિતિ, સામાજિક પરિસ્થિતિ અને પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળોનું વિશ્લેષણ કરીને આ સિસ્ટમ જોખમ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ કરે છે.

આ સિસ્ટમનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે વિદ્યાર્થી ડ્રોપઆઉટ બને તે પહેલાં જ શિક્ષણ વિભાગને એલર્ટ મળી જાય છે. પરિણામે શિક્ષકો, વાલીઓ અને સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા સમયસર હસ્તક્ષેપ કરી શકાય છે.

ગત વર્ષે આ સિસ્ટમ દ્વારા 1,67,446 એવા વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી, જેમના શાળા છોડવાની સંભાવના હતી. સમયસર માર્ગદર્શન અને સહયોગના કારણે આ વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણમાં જાળવી રાખવામાં સફળતા મળી હતી.

કયા પરિબળોના આધારે થાય છે ડ્રોપઆઉટની આગાહી?

AI આધારિત EWS અનેક પ્રકારના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરે છે. તેમાં વિદ્યાર્થીઓની નિયમિત હાજરી, પરીક્ષામાં પ્રદર્શન, શાળામાં વર્તણૂક, આરોગ્યની સ્થિતિ અને વિકલાંગતા જેવી વ્યક્તિગત વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત વિદ્યાર્થીના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ, સ્થળાંતર, ઘરમાં શિક્ષણ પ્રત્યેનો અભિગમ, પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા, સામાજિક પરિસ્થિતિ તેમજ શાળાની માળખાકીય સુવિધાઓ જેવી માહિતી પણ સિસ્ટમમાં સામેલ કરવામાં આવે છે.

આ તમામ પરિબળોનું વિશ્લેષણ કરીને AI એલ્ગોરિધમ્સ જોખમ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને ઓળખે છે અને તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે સંબંધિત અધિકારીઓને સૂચના આપે છે.

આ વર્ષે 1.18 લાખ સંભવિત ડ્રોપઆઉટ વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ

રાજ્ય સરકારના આંકડા મુજબ ચાલુ વર્ષ દરમિયાન EWS દ્વારા 1,18,234 એવા વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમના ભવિષ્યમાં શાળા છોડવાની સંભાવના છે.

શિક્ષણ વિભાગ હવે આવા વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશેષ હસ્તક્ષેપ કાર્યક્રમો, કાઉન્સેલિંગ, વાલીઓ સાથેની બેઠક અને જરૂરી સહાય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહ્યો છે, જેથી તેઓ અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે.

ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ: દરેક વિદ્યાર્થી પર ડિજિટલ નજર

ડ્રોપઆઉટ ઘટાડવા માટે ગુજરાત સરકારે ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (CTS) પણ વિકસાવી છે. આ એક અદ્યતન ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે, જે રાજ્યના દરેક વિદ્યાર્થીની શૈક્ષણિક માહિતીનું સંચાલન અને ટ્રેકિંગ કરે છે.

CTSમાં રાજ્યની 54 હજારથી વધુ શાળાઓ અને એક કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓની માહિતી ઉપલબ્ધ છે. બાલવાટિકાથી લઈને પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ સુધીના વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક રેકોર્ડનું ડિજિટલ સંચાલન કરવામાં આવે છે.

આ સિસ્ટમના માધ્યમથી શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓની ઝડપથી ઓળખ થાય છે અને તેમના પુનઃપ્રવેશ માટે શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા જરૂરી કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.

90,212 વિદ્યાર્થીઓને ફરી શિક્ષણમાં લાવવામાં સફળતા

ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમના કારણે રાજ્યમાં ડ્રોપઆઉટ વિદ્યાર્થીઓને ફરીથી શિક્ષણ સાથે જોડવામાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી છે.

વર્ષ 2026 દરમિયાન કુલ 90,212 વિદ્યાર્થીઓને ફરીથી શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્યા છે. આ સિદ્ધિ રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઉપલબ્ધિ માનવામાં આવે છે.

આ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર શાળામાં પાછા લાવવામાં જ નથી આવ્યા, પરંતુ તેમના સતત અભ્યાસ માટે પણ વિશેષ સહાય અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

EWS અને CTSનું એકીકરણ બનશે ગેમ ચેન્જર

ગુજરાત સરકારે હવે EWS અને CTS બંને સિસ્ટમને એકબીજા સાથે સંકલિત કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. આ એકીકરણના કારણે વિદ્યાર્થીઓની હાજરી, અભ્યાસની પ્રગતિ અને અન્ય સામાજિક-આર્થિક પરિબળોનું વધુ અસરકારક વિશ્લેષણ શક્ય બનશે.

આ સંકલનથી જોખમ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ વધુ ઝડપથી થશે અને શિક્ષણ વિભાગને વધુ અસરકારક રીતે હસ્તક્ષેપ કરવાની તક મળશે.

દેશ માટે મોડેલ બની રહ્યું છે ગુજરાત

શિક્ષણ ક્ષેત્રે ટેક્નોલોજી આધારિત પહેલો અને પરિણામલક્ષી અભિગમને કારણે ગુજરાત આજે દેશના અન્ય રાજ્યો માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહ્યું છે. AI, ડેટા એનાલિટિક્સ અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ જેવી આધુનિક વ્યવસ્થાઓ દ્વારા રાજ્ય શિક્ષણ ક્ષેત્રે નવી દિશા આપી રહ્યું છે.

શાળા પ્રવેશોત્સવથી શરૂ થયેલી શિક્ષણ જાગૃતિની આ યાત્રા હવે ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ના વિઝન સુધી પહોંચી રહી છે, જે રાજ્યના લાખો બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની ખાતરી આપે છે.

નિષ્કર્ષ

ગુજરાત સરકારનું ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ મિશન માત્ર એક સરકારી યોજના નથી, પરંતુ દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવાની પ્રતિબદ્ધતા છે. AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ અને ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ જેવી પહેલો દ્વારા રાજ્યએ સાબિત કર્યું છે કે યોગ્ય ટેક્નોલોજી અને સમયસર હસ્તક્ષેપ દ્વારા શિક્ષણ ક્ષેત્રે ચમત્કારિક પરિણામો પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

1.67 લાખથી વધુ બાળકોને શાળા છોડતા અટકાવવાની અને 90 હજારથી વધુ બાળકોને ફરી શિક્ષણમાં જોડવાની સફળતા દર્શાવે છે કે ગુજરાત શિક્ષણ ક્ષેત્રે નવા માપદંડો સ્થાપિત કરી રહ્યું છે. આવનારા વર્ષોમાં ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’નું લક્ષ્ય હાંસલ કરીને રાજ્ય દેશ માટે એક આદર્શ શિક્ષણ મોડેલ બની શકે છે.