"યુદ્ધ કે સંવાદ? મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે વિશ્વભરમાં રાજદ્વારી બેઠકોનો ધમધમાટ."

વૈશ્વિક અશાંતિ વચ્ચે શાંતિના પ્રયાસો: મધ્ય પૂર્વના તણાવ વચ્ચે રાજદ્વારી બેઠકોનો દોર

નવી દિલ્હી: હાલમાં વિશ્વભરમાં ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવ ચરમસીમાએ છે. ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વણસેલી સ્થિતિએ વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે ગંભીર પડકારો ઊભા કર્યા છે. આ સંકટને ઉકેલવા માટે વિશ્વના નેતાઓ અને વિવિધ દેશોના વિદેશ મંત્રીઓ વચ્ચે સઘન રાજદ્વારી બેઠકોનો દોર શરૂ થયો છે.

મધ્ય પૂર્વમાં વધતો સંઘર્ષ

જુલાઈ ૨૦૨૬ના પ્રારંભથી જ મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિતિ ફરીથી સ્ફોટક બની છે. ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’માં વહાણવટાને લઈને ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષે નવું સ્વરૂપ લીધું છે. અમેરિકી સૈન્ય મથકો અને ઈરાની સંપત્તિઓ પર થયેલા પરસ્પર હુમલાઓને પગલે, બંને દેશો વચ્ચે થયેલી કામચલાઉ સમજૂતી (MoU) પણ જોખમમાં મુકાઈ છે. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થયેલો ઉછાળો અને સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.

રાજદ્વારી બેઠકો અને શાંતિના પ્રયાસો

આ તણાવને ઘટાડવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સક્રિય પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે:

નાટો (NATO) સમિટ: અંકારામાં યોજાનારી નાટો સમિટની બાજુમાં અમેરિકી સાથી દેશો અને ગલ્ફ રાષ્ટ્રોના વિદેશ મંત્રીઓ વચ્ચે મહત્વની ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં સુરક્ષિત વહાણવટા માટે કોઈ વ્યવહારુ માર્ગ શોધવાનો છે.
બહુપક્ષીય વાટાઘાટો: વિશ્વના અન્ય દેશો પણ સંઘર્ષ નિવારણ માટે મધ્યસ્થી કરી રહ્યા છે. રિયો ડી જાનેરો ઘોષણા બાદ, બ્રિક્સ (BRICS) સંગઠને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે સંવાદ અને પરામર્શ પર ભાર મૂક્યો છે.
સ્થાનિક સ્તરે અપીલ: વિવિધ દેશોના રાજદ્વારીઓ અને નાગરિક સમાજના આગેવાનો ‘યુદ્ધને બદલે સંવાદ’નો માર્ગ અપનાવવા સરકારોને વિનંતી કરી રહ્યા છે, જેથી સામાન્ય નાગરિકોના જાન-માલનું નુકસાન અટકાવી શકાય.

વૈશ્વિક અસર અને ભારતની સ્થિતિ

આ સંઘર્ષની સીધી અસર વિકાસશીલ દેશો પર પડી રહી છે. યુદ્ધના વાતાવરણને કારણે લશ્કરી ખર્ચમાં વધારો થતા વિકાસના કાર્યો માટેનું ફંડ ઘટ્યું છે. ભારત માટે આ એક નાજુક સમય છે, કારણ કે તેણે અમેરિકા અને ઈરાન બંને સાથેના વ્યૂહાત્મક હિતોને સંતુલિત રાખવાના છે. ચાબહાર બંદર અને ઉર્જા સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર ભારતે અત્યંત સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવવું પડશે.

નિષ્ણાતોનું તારણ

નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર સૈન્ય કાર્યવાહીથી આ સંકટનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી. ‘બ્લોકેડ ડિપ્લોમસી’ના આ તબક્કામાં જ્યાં સુધી તમામ પક્ષો વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસનું વાતાવરણ નહીં સર્જાય, ત્યાં સુધી સ્થિતિ અસ્થિર રહેશે. હાલના સંજોગોમાં સંઘર્ષને વધતો અટકાવવા માટે ‘નિવારક રાજદ્વારી’ (Preventive Diplomacy) સૌથી મહત્વનું સાધન સાબિત થઈ શકે છે.