Bindia
India ની ગુલામીથી આઝાદી સુધીની કહાની: અંગ્રેજો ભારતમાં ક્યારે આવ્યા અને દેશ કેવી રીતે સ્વતંત્ર બન્યો?
India નો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. એક સમયે India ને સમૃદ્ધિ, વેપાર, જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ માટે દુનિયાભરમાં ઓળખવામાં આવતું હતું. India ના મસાલા, કાપડ, રેશમ અને અન્ય વસ્તુઓની વિદેશમાં ભારે માંગ હતી. આ જ સમૃદ્ધિએ યુરોપિયન વેપારીઓનું ધ્યાન ભારત તરફ ખેંચ્યું. પરંતુ વેપાર માટે આવેલા અંગ્રેજો ધીમે-ધીમે India ની રાજકીય વ્યવસ્થામાં પ્રવેશ્યા અને અંતે વિશાળ ભૂભાગ પર પોતાનું શાસન સ્થાપિત કર્યું. લગભગ બે સદીના સંઘર્ષ બાદ ભારતે 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ બ્રિટિશ શાસનમાંથી આઝાદી મેળવી.
-> અંગ્રેજો India માં ક્યારે આવ્યા?
અંગ્રેજોની India સાથેની શરૂઆત મુખ્યત્વે વેપારથી થઈ હતી. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના 1600માં ઈંગ્લેન્ડમાં થઈ હતી. કંપનીનો મુખ્ય હેતુ ભારત અને એશિયાના અન્ય વિસ્તારો સાથે વેપાર કરવાનો હતો. 1608 આસપાસ અંગ્રેજોના પ્રતિનિધિઓ ભારતના પશ્ચિમ કિનારે પહોંચ્યા. ત્યારબાદ અંગ્રેજોએ India માં વેપારી કેન્દ્રો સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું. સુરત, મદ્રાસ, બોમ્બે અને કલકત્તા જેવા સ્થળોએ અંગ્રેજોની હાજરી ધીમે-ધીમે મજબૂત બની.
-> વેપારથી રાજકારણ સુધીની સફર
શરૂઆતમાં અંગ્રેજો વેપારીઓ હતા. પરંતુ ભારત તે સમયે અનેક રાજ્યોમાં વહેંચાયેલું હતું અને વિવિધ રાજાઓ વચ્ચે સત્તા માટે સંઘર્ષ ચાલતો હતો. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ આ રાજકીય પરિસ્થિતિનો લાભ લીધો. કંપનીએ સૈન્ય શક્તિ અને રાજકીય કૂટનીતિનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો પ્રભાવ વધાર્યો. 1757ની પ્લાસીની લડાઈ અંગ્રેજોના ભારતના રાજકીય ઉદયમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક માનવામાં આવે છે. આ લડાઈ બાદ બંગાળમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનો પ્રભાવ ઝડપથી વધ્યો. ત્યારબાદ કંપનીએ અનેક યુદ્ધો અને સંધિઓ દ્વારા પોતાના નિયંત્રણનો વિસ્તાર કર્યો.
-> ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું વધતું શાસન
સમય જતાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની માત્ર વેપારી સંસ્થા રહી નહીં. તે એક શક્તિશાળી રાજકીય અને સૈન્ય શક્તિ બની ગઈ. કંપનીએ ભારતના અનેક વિસ્તારો પર નિયંત્રણ મેળવ્યું. ખેડૂતો પાસેથી કર વસૂલવામાં આવતો હતો અને ભારતીય અર્થતંત્ર પર પણ કંપનીનો પ્રભાવ વધતો ગયો. ભારતના પરંપરાગત ઉદ્યોગો અને ખાસ કરીને કાપડ ઉદ્યોગ પર પણ બ્રિટિશ નીતિઓની અસર પડી. બ્રિટિશ બનાવટની વસ્તુઓ ભારતમાં વેચાતી હતી, જ્યારે ભારતીય ઉત્પાદકોને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.
-> 1857નો મોટો બળવો
અંગ્રેજ શાસન સામેનો સૌથી મોટો પ્રારંભિક સશસ્ત્ર પડકાર 1857નો બળવો હતો. તેને Indian સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો પ્રથમ મોટો ઉદય પણ માનવામાં આવે છે. સૈનિક અસંતોષ, રાજકીય કારણો અને સામાજિક-આર્થિક અસંતોષ સહિત અનેક પરિબળોએ આ બળવાને જન્મ આપ્યો. મેરઠથી શરૂ થયેલો બળવો દિલ્હી સહિત ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં ફેલાયો. બહાદુર શાહ ઝફર, રાણી લક્ષ્મીબાઈ, તાત્યા ટોપે, નાનાસાહેબ અને અનેક અન્ય લોકોએ વિવિધ રીતે અંગ્રેજો સામે લડત આપી. જોકે 1857નો બળવો અંતે દબાવી દેવામાં આવ્યો, પરંતુ તેણે બ્રિટિશ શાસનના પાયા હચમચાવી નાખ્યા.
-> કંપનીનું શાસન સમાપ્ત થયું
1857ના બળવા બાદ બ્રિટિશ સરકારે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પાસેથી ભારતનું શાસન પોતાના હાથમાં લઈ લીધું. 1858થી ભારત સીધા બ્રિટિશ ક્રાઉનના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું. ત્યારબાદ બ્રિટિશ સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે વાઈસરોય ભારતનું શાસન ચલાવતા હતા. આ સમયગાળાને બ્રિટિશ રાજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
-> સ્વતંત્રતાની ચળવળ વધુ મજબૂત બની
19મી સદીના અંત અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના વધી. 1885માં ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ. શરૂઆતમાં બંધારણીય અને રાજકીય સુધારાઓની માંગ કરવામાં આવતી હતી, પરંતુ સમય જતાં સંપૂર્ણ સ્વરાજ્યની માંગ વધુ મજબૂત બની. બાળ ગંગાધર તિલક, લાલા લજપત રાય, બિપિનચંદ્ર પાલ જેવા નેતાઓએ રાષ્ટ્રીય ચળવળને નવી દિશા આપી.
-> મહાત્મા ગાંધીનું આગમન
ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મહાત્મા ગાંધીનું આગમન એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયું. ગાંધીએ સત્યાગ્રહ અને અહિંસાના માર્ગે બ્રિટિશ શાસન સામે જનઆંદોલન ઊભું કર્યું. ચંપારણ સત્યાગ્રહ, ખેડા સત્યાગ્રહ અને અમદાવાદ મિલ હડતાળ જેવા આંદોલનોથી તેમની લોકપ્રિયતા વધી. ત્યારબાદ અસહકાર આંદોલન, નાગરિક અવજ્ઞા આંદોલન અને ભારત છોડો આંદોલન જેવા મોટા આંદોલનો થયા.
-> દાંડી કૂચ અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ
1930માં ગાંધીજીએ દાંડી કૂચ શરૂ કરી. મીઠા પરના બ્રિટિશ કાયદાના વિરોધમાં ગાંધીજી સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી સુધી પગપાળા ગયા.આ ઘટના માત્ર ગુજરાત પૂરતી મર્યાદિત રહી નહીં. સમગ્ર દેશમાં બ્રિટિશ કાયદાઓ સામે વિરોધની નવી લહેર ઊભી થઈ.
-> ભારત છોડો આંદોલન
1942માં મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારત છોડો આંદોલન શરૂ થયું. તેનો સંદેશ હતો—અંગ્રેજોએ ભારત છોડવું જોઈએ. આંદોલન દરમિયાન અનેક નેતાઓ અને કાર્યકરોની ધરપકડ કરવામાં આવી. છતાં દેશભરમાં સ્વતંત્રતાની માંગ વધુ મજબૂત બની.
-> ક્રાંતિકારીઓનું યોગદાન
ભારતની આઝાદીની કહાની માત્ર અહિંસક આંદોલનો સુધી મર્યાદિત નથી. અનેક ક્રાંતિકારીઓએ પણ દેશ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું. ભગતસિંહ, રાજગુરુ, સુખદેવ, ચંદ્રશેખર આઝાદ જેવા ક્રાંતિકારીઓએ બ્રિટિશ શાસન સામે સશક્ત વિરોધ કર્યો. બીજી તરફ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ અને આઝાદ હિંદ ફોજે પણ બ્રિટિશ શાસન સામે સશસ્ત્ર સંઘર્ષનો માર્ગ અપનાવ્યો. આ તમામ પ્રવાહોએ સ્વતંત્રતાની ચળવળને અલગ-અલગ રીતે મજબૂત બનાવી.
-> આખરે આવ્યો આઝાદીનો દિવસ
બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ બ્રિટન માટે ભારત પર લાંબા સમય સુધી શાસન જાળવી રાખવું મુશ્કેલ બન્યું. ભારતમાં સ્વતંત્રતાની માંગ અત્યંત મજબૂત બની ગઈ હતી. આખરે બ્રિટિશ સરકારે ભારતને સ્વતંત્રતા આપવાનો નિર્ણય લીધો. 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત સ્વતંત્ર દેશ બન્યું. જવાહરલાલ નેહરુએ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યો. આઝાદી સાથે ભારતનું વિભાજન પણ થયું અને ભારત તથા પાકિસ્તાન બે અલગ દેશ બન્યા.
-> ભારતને આઝાદી કોણે અપાવી?
ભારતને આઝાદી કોઈ એક વ્યક્તિએ અપાવી નહોતી. આઝાદી પાછળ અનેક દાયકાઓનો સંઘર્ષ હતો. મહાત્મા ગાંધીના અહિંસક આંદોલનોથી લઈને ભગતસિંહ જેવા ક્રાંતિકારીઓના બલિદાન, સુભાષચંદ્ર બોઝની આઝાદ હિંદ ફોજ, સરદાર પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ, સરોજિની નાયડુ, બાલ ગંગાધર તિલક અને અસંખ્ય જાણીતા-અજાણ્યા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના યોગદાનથી આઝાદીની ચળવળ મજબૂત બની. લાખો સામાન્ય ભારતીયોએ પણ આ સંઘર્ષમાં ભાગ લીધો અને અનેક લોકોએ જેલવાસ, આર્થિક નુકસાન અને પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું.
-> આજનું ભારત
1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ ભારતે લોકશાહી, બંધારણ અને વિકાસના માર્ગે આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું. 26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ ભારતનું બંધારણ અમલમાં આવ્યું અને ભારત પ્રજાસત્તાક બન્યું.આજે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી દેશોમાંનું એક છે. વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી, ઉદ્યોગ, કૃષિ, શિક્ષણ, અંતરિક્ષ અને અનેક ક્ષેત્રોમાં ભારતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.
- us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
- FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
