Bindia
સૂંઘવાની શક્તિથી જીવ બચાવતા ‘હીરો રેટ્સ’: મેગાવાથી રોનિન સુધીની અદભૂત સફર
સામાન્ય RATSથી ‘જીવ બચાવનારા હીરો’ બન્યા આ ખાસ રેટ્સ, લેન્ડમાઇનથી લઈને TBની તપાસ સુધી કરે છે અદભૂત કામ
ઉંદરનું નામ સાંભળતાં જ સામાન્ય રીતે ઘરમાં નુકસાન કરતો અથવા ખોરાકને બગાડતો નાનો જીવ આંખ સામે આવે છે. પરંતુ દુનિયામાં RATSની એક એવી જાતિ પણ છે, જે પોતાની અસાધારણ સૂંઘવાની શક્તિ અને તાલીમના આધારે માનવજીવન બચાવવાનું કામ કરે છે. આફ્રિકન જાયન્ટ પાઉચ્ડ રેટ્સને તાલીમ આપીને ‘HeroRATs’ તરીકે ઓળખાવતી સંસ્થા APOPO વર્ષોથી લેન્ડમાઇન, યુદ્ધના વિસ્ફોટકો અને કેટલીક જગ્યાએ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB)ની ઓળખ માટે આ પ્રાણીઓનો ઉપયોગ કરે છે. તેમની કહાની સાબિત કરે છે કે કદ નાનું હોય તો પણ ક્ષમતા અને યોગદાન વિશાળ હોઈ શકે છે.
-> કેવી રીતે RATS શોધે છે જમીનમાં દટાયેલી લેન્ડમાઇન? :- APOPO દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવતા આ RATS ખાસ કરીને વિસ્ફોટકોમાં રહેલા TNT જેવા રાસાયણિક સંયોજનોની ગંધ ઓળખવાનું શીખે છે. તાલીમ દરમિયાન RATSને ચોક્કસ ગંધ ઓળખ્યા બાદ સંકેત આપવાની પદ્ધતિ શીખવવામાં આવે છે. તે નિશ્ચિત ગંધ શોધે ત્યારે પોતાના હેન્ડલરને સંકેત આપે છે અને બદલામાં તેને ખોરાકનું ઇનામ મળે છે. આ પ્રકારની તાલીમથી ઉંદર ધીમે-ધીમે નિર્ધારિત વિસ્ફોટકની ગંધને અન્ય ગંધથી અલગ ઓળખી શકે છે.
આ કામમાં આફ્રિકન જાયન્ટ પાઉચ્ડ રેટ્સની શારીરિક રચના પણ ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. તેઓ એટલા હળવા હોય છે કે સામાન્ય રીતે જમીનમાં દટાયેલી લેન્ડમાઇન ઉપરથી પસાર થતાં તેનું વજન માઇનને સક્રિય કરવા માટે પૂરતું હોતું નથી. વધુમાં, મેટલ ડિટેક્ટરની સરખામણીમાં તેઓ માત્ર ધાતુ શોધતા નથી, પરંતુ વિસ્ફોટકની ગંધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એટલે ભંગાર ધાતુ, જૂના લોખંડના ટુકડા અથવા અન્ય મેટલને કારણે ખોટા સંકેતો મળવાની સમસ્યા ઘટી શકે છે. APOPOના જણાવ્યા મુજબ એક HeroRAT આશરે 20થી 30 મિનિટમાં ટેનિસ કોર્ટ જેટલો વિસ્તાર તપાસી શકે છે, જ્યારે માનવ ડિમાઇનર માટે સમાન વિસ્તારની તપાસમાં ઘણો વધુ સમય લાગી શકે છે. આથી સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં જમીનને ફરીથી સુરક્ષિત બનાવવા માટે આ RATS મહત્વપૂર્ણ સહાયક બની રહ્યા છે.
-> મેગાવા: દુનિયાને ચોંકાવનાર ‘હીરો રેટ’ :- આ સમગ્ર કહાનીમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ નામોમાંનું એક છે મેગાવા (Magawa). તાન્ઝાનિયામાં જન્મેલો આ આફ્રિકન જાયન્ટ પાઉચ્ડ રેટ APOPOની તાલીમ બાદ કંબોડિયામાં લેન્ડમાઇન શોધવાના કામમાં જોડાયો હતો. વર્ષો સુધી તેણે જોખમી વિસ્તારોમાં છુપાયેલી લેન્ડમાઇન્સ અને યુદ્ધના અવશેષો શોધવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. મેગાવાએ પોતાની પાંચ વર્ષની કામગીરી દરમિયાન 71 લેન્ડમાઇન અને 38 અન્ય અનએક્સપ્લોડેડ ઓર્ડનન્સ (UXO) શોધ્યા હતા. તેની કામગીરીથી 2,25,000 ચોરસ મીટરથી વધુ જમીન સુરક્ષિત કરવામાં મદદ મળી હોવાનું APOPOએ નિવૃત્તિ સમયે જણાવ્યું હતું.
મેગાવાની કામગીરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એટલું મહત્વ મળ્યું કે વર્ષ 2020માં તેને PDSA Gold Medal એનાયત કરવામાં આવ્યું. આ સન્માન મેળવનાર તે પ્રથમ RATS બન્યો હતો. PDSAએ તેને જીવ બચાવનારી બહાદુરી અને ફરજ પ્રત્યેની અસાધારણ નિષ્ઠા બદલ સન્માનિત કર્યો હતો. મેગાવાએ 2021માં નિવૃત્તિ લીધી અને ત્યારબાદ જાન્યુઆરી 2022માં આઠ વર્ષની ઉંમરે તેનું અવસાન થયું. તેના મૃત્યુ બાદ પણ તેની કામગીરી અને વારસો HeroRAT કાર્યક્રમ માટે પ્રેરણારૂપ રહ્યો.
-> રોનિને તોડી મેગાવાની રેકોર્ડ સફર :- મેગાવા પછી **રોનિન (Ronin)**એ આ પરંપરાને આગળ વધારી અને અંતે પોતાનું નામ વિશ્વ રેકોર્ડમાં નોંધાવ્યું. કંબોડિયાના પ્રેહ વિહિયર વિસ્તારમાં ઓગસ્ટ 2021થી કામગીરી શરૂ કરનાર રોનિને વર્ષો દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં લેન્ડમાઇન શોધી કાઢી. Guinness World Records અનુસાર, ઓગસ્ટ 2021થી ફેબ્રુઆરી 2025 દરમિયાન રોનિને 109 લેન્ડમાઇન અને 15 UXO શોધ્યા હતા. આ કામગીરી બાદ રોનિનને એક RATS દ્વારા સૌથી વધુ લેન્ડમાઇન શોધવાનો Guinness World Records ખિતાબ મળ્યો. આ રીતે તેણે અગાઉના રેકોર્ડધારક મેગાવાની સિદ્ધિને પાછળ છોડી દીધી.
રોનિનની ખાસિયત એ છે કે તે વિસ્ફોટકને સ્પર્શ કરીને તેને દૂર કરતો નથી. તે ગંધ ઓળખીને તેના હેન્ડલરને ચોક્કસ સ્થળ વિશે સંકેત આપે છે. ત્યારબાદ માનવ નિષ્ણાતો અને ડિમાઇનિંગ ટીમ ત્યાં તપાસ કરીને વિસ્ફોટકને સુરક્ષિત રીતે દૂર કરવાની કામગીરી કરે છે. એટલે HeroRATsનું કામ માનવ નિષ્ણાતોને બદલે જોખમી વિસ્તારમાં પ્રાથમિક અને ઝડપી શોધ કરવામાં મદદરૂપ થવાનું છે.
-> માત્ર લેન્ડમાઇન નહીં, TBની તપાસમાં પણ મદદ :- HeroRATsની ક્ષમતા માત્ર વિસ્ફોટકો શોધવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. APOPO આ RATSની સૂંઘવાની શક્તિનો ઉપયોગ **ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB)**ની તપાસમાં પણ કરે છે.
તાલીમબદ્ધ TB detection rats માનવના થૂંકના નમૂનાઓમાં TB સાથે જોડાયેલી ગંધ ઓળખી શકે છે. APOPOની પદ્ધતિમાં પહેલાં ક્લિનિકમાંથી મળેલા નમૂનાઓની પરંપરાગત તપાસ થાય છે. ત્યારબાદ HeroRATs આ નમૂનાઓને ફરી તપાસે છે અને શંકાસ્પદ નમૂનાઓને સંકેત આપે છે. ત્યારબાદ APOPOની લેબોરેટરીમાં આવા નમૂનાઓની WHO દ્વારા સમર્થિત પદ્ધતિઓથી પુષ્ટિ કરવામાં આવે છે. આ કામમાં ઝડપ સૌથી મોટી ખાસિયત છે. APOPO અનુસાર એક TB detection rat 20 મિનિટથી ઓછા સમયમાં 100 જેટલા થૂંકના નમૂનાઓ તપાસી શકે છે, જ્યારે પરંપરાગત માઇક્રોસ્કોપી દ્વારા આટલા નમૂનાઓની તપાસમાં લેબ ટેકનિશિયનને ચાર દિવસ સુધીનો સમય લાગી શકે છે.
-> પ્રાણીની કુદરતી ક્ષમતા અને વિજ્ઞાનનું અનોખું જોડાણ :- મેગાવા અને રોનિનની કહાની માત્ર બે અસાધારણ RATSની કહાની નથી. તે દર્શાવે છે કે પ્રાણીઓમાં રહેલી કુદરતી ક્ષમતાને યોગ્ય તાલીમ અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ સાથે જોડવામાં આવે તો માનવજાત માટે કેટલું મોટું કામ થઈ શકે છે. એક તરફ માનવ માટે જીવલેણ એવા વિસ્તારોમાં લેન્ડમાઇન શોધવાનું કામ છે, તો બીજી તરફ TB જેવા ગંભીર રોગની વહેલી ઓળખ કરવાનો પ્રયાસ છે. બંને ક્ષેત્રોમાં HeroRATsની સૌથી મોટી શક્તિ તેમની સૂંઘવાની ક્ષમતા, ઝડપ અને તાલીમને પ્રતિસાદ આપવાની ક્ષમતા છે.
આથી ‘RATS’ શબ્દ સાથે જોડાયેલી સામાન્ય નકારાત્મક છબીથી આગળ વધીને મેગાવા અને રોનિન જેવા HeroRATs એક અલગ જ સંદેશ આપે છે—હીરો બનવા માટે કદ મોટું હોવું જરૂરી નથી. ક્યારેક નાનું શરીર, તીક્ષ્ણ ઇન્દ્રિય અને યોગ્ય તાલીમ મળીને માનવજાત માટે અસાધારણ કામ કરી શકે છે. મેગાવાના આંકડા અંગે કેટલીક જૂની અથવા અલગ સમયની માહિતીમાં તફાવત જોવા મળે છે. ઉપરના લેખમાં તેની અંતિમ સેવા-આંકડા માટે APOPOના નિવૃત્તિ અને સ્મૃતિ સંબંધિત સત્તાવાર રેકોર્ડનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે. રોનિનનો 109 લેન્ડમાઇનનો આંકડો Guinness World Recordsના સત્તાવાર રેકોર્ડ સાથે મેળ ખાતો છે.
- us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
- FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
