2026 : Dignity જેલ ખાતામાં અંગ્રેજોના જમાનાના કાયદા બંધ કરો : ગૃહ રાજ્યમંત્રીને સત્તાવાર ધા

Pankaj Makwana – Ahmedabad

અમદાવાદ: અંગ્રેજો : દેશને આઝાદી મળ્યાને લગભગ આઠ દાયકા વીતી ગયા હોવા છતાં ગુજરાતના જેલ વિભાગમાં આજે પણ અનેક બાબતોમાં અંગ્રેજો બ્રિટિશ શાસનકાળના નિયમો અને પરંપરાઓ અમલમાં છે. જેલ કર્મચારીઓના હોદ્દા, ડ્રેસ કોડ, શિસ્તના નિયમો અને વહીવટી વ્યવસ્થામાં આધુનિકતા લાવવાની માંગ ફરી એકવાર જોર પકડી રહી છે. રાજ્યના ગૃહ રાજ્યમંત્રી સમક્ષ કરવામાં આવેલી એક વિસ્તૃત રજૂઆતમાં જેલ વિભાગના નિયમોમાં વ્યાપક સુધારા કરવાની માંગ ઉઠાવવામાં આવી છે.

અમદાવાદ મધ્યસ્થ જેલમાં ફરજ બજાવતા એક જેલ સહાયક દ્વારા રાજ્ય સરકારને મોકલાયેલી રજૂઆતમાં જણાવાયું છે કે, જેલ વિભાગમાં આજે પણ “સિપાઈ”, “હવાલદાર” અને “સુબેદાર” જેવા હોદ્દાઓ અમલમાં છે, જ્યારે દેશના અન્ય સુરક્ષા દળો અને પોલીસ વિભાગમાં આધુનિક રેન્ક વ્યવસ્થા અમલમાં આવી ચૂકી છે. રજૂઆતમાં જેલ કર્મચારીઓને પણ ગુજરાત પોલીસની સમકક્ષ “કોન્સ્ટેબલ”, “હેડ કોન્સ્ટેબલ”, “ASI”, “PSI” અને “PI” જેવા હોદ્દા આપવામાં આવે તેવી માંગ કરવામાં આવી છે.

જેલ વિભાગ પણ કાયદા-વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ

સામાન્ય રીતે પોલીસ વિભાગની કામગીરી લોકોની નજર સામે રહેતી હોય છે, પરંતુ જેલ વિભાગની કામગીરી ચાર દીવાલોની અંદર થતી હોવાથી તેની ચર્ચા ઓછી થાય છે. હકીકતમાં રાજ્યની કાયદા-વ્યવસ્થા જાળવવામાં જેલ વિભાગની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

જેલ કર્મચારીઓ રોજબરોજ ગંભીર ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા, અંગ્રેજો આજીવન કેદ ભોગવી રહેલા અને અન્ય જોખમી કેદીઓ વચ્ચે ફરજ બજાવે છે. ઘણી વખત તેમની ફરજ 24 કલાક સુધી સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિમાં રહેતી હોય છે. આવા સંજોગોમાં તેમને યોગ્ય માન-સન્માન અને આધુનિક ઓળખ મળવી જોઈએ તેવી લાગણી કર્મચારીઓમાં વધી રહી છે.

પોલીસ સમકક્ષ રેન્ક આપવાની માંગ

રજુઆતમાં જણાવાયું છે કે દેશના અનેક રાજ્યોમાં જેલ વિભાગમાં આધુનિક હોદ્દા અને તાલીમ વ્યવસ્થા અપનાવવામાં આવી રહી છે. ગુજરાતમાં પણ પોલીસ વિભાગની જેમ રેન્ક સિસ્ટમ અમલમાં આવે તો કર્મચારીઓમાં આત્મવિશ્વાસ અને ગૌરવની લાગણી વધશે.

હાલમાં ચાલતા જૂના હોદ્દાઓને બદલે કોન્સ્ટેબલ, હેડ કોન્સ્ટેબલ, આસિસ્ટન્ટ સબ ઇન્સ્પેક્ટર (ASI), પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર (PSI) અને પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર (PI) જેવા હોદ્દા આપવામાં આવે તો વહીવટી વ્યવસ્થા વધુ સ્પષ્ટ બનશે અને અન્ય સુરક્ષા દળો સાથે સમાનતા પણ રહેશે.

યુનિફોર્મ અને બેજમાં પણ ફેરફારની માંગ

જેલ કર્મચારીઓએ પોતાના યુનિફોર્મ અને ઓળખ અંગે પણ મહત્વની રજૂઆત કરી છે. વર્ષ 2020 દરમિયાન SRPF જવાનો માટે જેમ નવી ડ્રેસ વ્યવસ્થા, શોલ્ડર બેજ, લાલ બેલ્ટ અને અન્ય ઓળખ ચિહ્નોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, તેવી જ સુવિધા જેલ સ્ટાફને પણ આપવામાં આવે તેવી માંગ કરવામાં આવી છે.

કર્મચારીઓનું માનવું છે કે આધુનિક યુનિફોર્મ માત્ર દેખાવ માટે નહીં પરંતુ શિસ્ત, ઓળખ અને આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સમાન પ્રકારના રેન્ક બેજ અને ડ્રેસ કોડથી જેલ વિભાગને પણ નવી ઓળખ મળી શકે.

શિસ્તના નિયમોમાં સુધારાની જરૂર

રજુઆતમાં શિસ્તના નિયમો અંગે પણ ગંભીર મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. હાલમાં નાની શિસ્તભંગની ઘટનાઓમાં કર્મચારીઓનું “ફિક્સેશન” લંબાવવામાં આવતું હોવાનો મુદ્દો રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. કર્મચારીઓનું કહેવું છે કે આવી કાર્યવાહીથી તેમની વેતન વૃદ્ધિ, ભવિષ્યની આવક અને પેન્શન પર સીધી અસર પડે છે.

તેથી પોલીસ વિભાગમાં અમલમાં રહેલી વ્યવસ્થાની જેમ મર્યાદિત “રોકડ દંડ” અથવા અન્ય વૈકલ્પિક શિસ્તની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે તેવી માંગ કરવામાં આવી છે. રજૂઆતમાં એવો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આધુનિક વહીવટી વ્યવસ્થા કર્મચારીઓના અધિકારો અને જવાબદારીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે છે.

બદલાતા સમયમાં આધુનિક જેલ વ્યવસ્થાની જરૂર

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વિવિધ પ્રસંગોએ જેલોને માત્ર કેદીઓને રાખવાના સ્થળ તરીકે નહીં પરંતુ સુધારાત્મક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાની દિશામાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આધુનિક જેલ વ્યવસ્થામાં કેદીઓના પુનર્વસન, કાઉન્સેલિંગ, શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને માનવ અધિકારો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

આવા સમયમાં જેલ કર્મચારીઓની ભૂમિકા પણ માત્ર સુરક્ષા પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. અંગ્રેજો તેઓ કેદીઓના પુનર્વસન, વ્યવસ્થાપન અને સુરક્ષાની બહુવિધ જવાબદારીઓ નિભાવે છે. તેથી તેમની કામગીરીને અનુરૂપ સન્માન અને ઓળખ આપવાની માંગને પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.

કર્મચારીઓમાં આત્મસન્માન વધારવાનો પ્રયાસ

અંગ્રેજો : જેલ વિભાગના કર્મચારીઓનું માનવું છે કે યોગ્ય હોદ્દા, આધુનિક યુનિફોર્મ અને પારદર્શક શિસ્તની નીતિ અમલમાં આવશે તો કર્મચારીઓનું મનોબળ વધશે. નવી ભરતીમાં પણ વધુ યુવાનો આ ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષિત થશે અને સમગ્ર વિભાગની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થશે.

સરકાર શું નિર્ણય લે છે તેના પર નજર

હાલ રાજ્ય સરકાર સમક્ષ રજૂઆત પહોંચતા જેલ વિભાગના કર્મચારીઓમાં નવી આશા જાગી છે. જો સરકાર આ મુદ્દે નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવીને નિયમોમાં જરૂરી ફેરફાર કરે તો ગુજરાત જેલ વિભાગમાં દાયકાઓ જૂની વ્યવસ્થામાં ઐતિહાસિક સુધારા જોવા મળી શકે છે.

જોકે, આ રજૂઆત અંગે સરકાર તરફથી હજી સુધી કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. આગામી સમયમાં ગૃહ વિભાગ અને રાજ્ય સરકાર આ માંગણીઓ પર શું વલણ અપનાવે છે, તેના પર જેલ વિભાગના હજારો કર્મચારીઓની નજર છે.

આ સમગ્ર મુદ્દો માત્ર હોદ્દા બદલવાનો નથી, પરંતુ આધુનિક કાયદા-વ્યવસ્થા, કર્મચારીઓના આત્મસન્માન, વહીવટી સુધારા અને જેલ વિભાગને સમયાનુકૂળ બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.અંગ્રેજો