સુરતના જંગલોમાં છોડવામાં આવ્યા 50 ચિત્તલ: દીપડાઓને કુદરતી ખોરાક મળશે, માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ઘટાડવા ગુજરાત સરકારની મહત્વપૂર્ણ પહેલ

ગાંધીનગર, 19 જુલાઈ: ગુજરાત સરકારે વન્યજીવ સંરક્ષણ અને માનવ-વન્યજીવ સહઅસ્તિત્વને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સુરત જિલ્લાના માંડવી જંગલ વિસ્તારમાં 50 ચિત્તલ (સ્પોટેડ ડીયર) છોડવામાં આવ્યા છે, જેથી દીપડા જેવા શિકારી વન્યપ્રાણીઓને જંગલમાં જ પૂરતો કુદરતી ખોરાક મળી રહે અને તેઓ માનવ વસાહતો તરફ ઓછા આવે. વન વિભાગનું માનવું છે કે આ પહેલથી લાંબા ગાળે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે તેમજ જંગલનું પર્યાવરણીય સંતુલન વધુ મજબૂત બનશે.

આ સમગ્ર અભિયાન વિજ્ઞાન આધારિત વન્યજીવ વ્યવસ્થાપનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જેમાં કુદરતી શિકારની સંખ્યા વધારીને વન્યજીવો માટે અનુકૂળ રહેઠાણ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.

વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ગુજરાત સરકારની નવી દિશા

વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી સતત ભાર મૂકે છે કે વિકાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ બંને સાથે-સાથે આગળ વધી શકે છે. આ જ દ્રષ્ટિકોણને આગળ વધારતા મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા અનેક વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.

વન અને પર્યાવરણ મંત્રી શ્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું કે જંગલોમાં શિકારી પ્રાણીઓ માટે કુદરતી શિકાર ઉપલબ્ધ કરાવવો એ માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક અને લાંબા ગાળાનો ઉપાય છે. આ પહેલ વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972ની જોગવાઈઓ અનુસાર હાથ ધરવામાં આવી છે.

ત્રણ તબક્કામાં છોડવામાં આવ્યા 50 ચિત્તલ

વન વિભાગે સાસણ ગીરમાંથી કુલ 50 ચિત્તલને સુરત જિલ્લાના માંડવી જંગલમાં સ્થાનાંતરિત કર્યા.

આ કામગીરી ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી:

23 મે: 21 ચિત્તલ છોડવામાં આવ્યા.
18 જૂન: વધુ 16 ચિત્તલ છોડવામાં આવ્યા.
24 જૂન: અંતિમ તબક્કામાં 13 ચિત્તલ જંગલમાં છોડવામાં આવ્યા.

આમ કુલ 50 ચિત્તલને સુરક્ષિત રીતે નવા રહેઠાણમાં વસાવવામાં આવ્યા છે.

દીપડાઓને મળશે કુદરતી શિકાર

દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં દીપડાઓ ખોરાકની શોધમાં માનવ વસાહતોમાં પ્રવેશતા હોવાના બનાવો સામે આવ્યા છે. જ્યારે જંગલમાં કુદરતી શિકારની અછત રહે છે ત્યારે શિકારી પ્રાણીઓ પશુઓ અથવા માનવ વસાહતો તરફ વળે છે.

ચિત્તલ જેવી તૃણાહારી પ્રજાતિઓની સંખ્યા વધારવાથી દીપડાઓને જંગલમાં જ પૂરતો ખોરાક મળી રહેશે, જેના કારણે તેઓ ગામડાં કે ખેતીવાડી વિસ્તારોમાં આવવાની શક્યતા ઘટશે.

માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષમાં થશે ઘટાડો

વન અને પર્યાવરણ રાજ્યમંત્રી શ્રી પ્રવિણ માળીએ જણાવ્યું કે જંગલમાં શિકારી પ્રાણીઓને પૂરતો કુદરતી ખોરાક મળે તો માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની ઘટનાઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.

આ પહેલ માત્ર વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે જ નહીં પરંતુ ગામડાઓમાં રહેતા લોકોની સુરક્ષા માટે પણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.

ચિત્તલ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું અનુકૂળ રહેઠાણ

ચિત્તલને માંડવી જંગલમાં છોડતા પહેલાં વન વિભાગે સમગ્ર વિસ્તારનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કર્યું હતું.

વન અધિકારીઓએ એવા વિસ્તારોની પસંદગી કરી જ્યાં:

વર્ષભર પાણી ઉપલબ્ધ રહે.
પૂરતું ઘાસ અને કુદરતી ખોરાક મળે.
શિકારી પ્રાણીઓ માટે સંતુલિત ઇકોસિસ્ટમ વિકસે.
લાંબા ગાળે ચિત્તલની વસતિ વધે.

ચિત્તલ માટે 10 કાયમી વોટર પોઈન્ટ પણ વિકસાવવામાં આવ્યા છે જેથી ઉનાળામાં પણ પાણીની અછત ન રહે.

બ્રિડિંગ સેન્ટરથી વધશે વસ્તી

અગ્ર મુખ્ય વન સંરક્ષક (વન્યજીવ) અને ચીફ વાઇલ્ડલાઇફ વોર્ડન જયપાલ સિંહએ જણાવ્યું કે માંડવી વિસ્તારમાં પહેલેથી જ ચિત્તલ સંવર્ધન કેન્દ્ર (Breeding Centre) કાર્યરત છે.

આ કેન્દ્ર દ્વારા ભવિષ્યમાં ચિત્તલની વસતિમાં વધુ વધારો થશે, જે સમગ્ર જંગલના પર્યાવરણીય સંતુલન માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે.

આધુનિક ટેક્નોલોજીથી થશે સતત દેખરેખ

વન વિભાગે ચિત્તલને છોડ્યા બાદ તેમની સતત દેખરેખ રાખવા માટે વિશેષ આયોજન કર્યું છે.

તેમાં સામેલ છે:

પ્રશિક્ષિત ફોરેસ્ટ ગાર્ડ્સ દ્વારા ફિલ્ડ મોનિટરિંગ
ટ્રેન્ડ ટ્રેકર્સની મદદથી હિલચાલ પર નજર
જંગલમાં કેમેરા ટ્રેપ્સ સ્થાપિત
પ્રાણીઓના સ્વાસ્થ્ય અને વર્તનનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન

આ વ્યવસ્થા દ્વારા સ્થળાંતરિત ચિત્તલ નવા વાતાવરણમાં કેવી રીતે અનુકૂળ થાય છે તેની સતત માહિતી મેળવી શકાશે.

QRT ટીમ રહેશે હંમેશા તૈયાર

સુરત સર્કલના વન સંરક્ષક પુનીત નૈયરએ જણાવ્યું કે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની કોઈ પણ ઘટનામાં ઝડપથી કાર્યવાહી કરવા માટે Quick Response Team (QRT) તૈનાત કરવામાં આવી છે.

આ ટીમ આધુનિક રેસ્ક્યૂ સાધનોથી સજ્જ છે અને જરૂરિયાત સમયે તરત જ ઘટનાસ્થળે પહોંચી વન્યજીવ તથા સ્થાનિક લોકો બંનેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરશે.

પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતાને મળશે નવો વેગ

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જંગલમાં કુદરતી શિકારની સંખ્યા વધવાથી સમગ્ર ફૂડ ચેઇન મજબૂત બને છે. તેનાથી માત્ર દીપડા જ નહીં પરંતુ અન્ય વન્યજીવો માટે પણ વધુ સંતુલિત પર્યાવરણ તૈયાર થાય છે.

આ પહેલ દક્ષિણ ગુજરાતમાં જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ, કુદરતી રહેઠાણના વિકાસ અને લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય સંતુલન માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

સુરતના માંડવી જંગલમાં 50 ચિત્તલ છોડવાનો નિર્ણય ગુજરાત સરકાર અને વન વિભાગની દૂરંદેશી વન્યજીવ સંરક્ષણ નીતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ પહેલથી દીપડા જેવા શિકારી પ્રાણીઓને જંગલમાં કુદરતી ખોરાક મળશે, માનવ વસાહતોમાં તેમની અવરજવર ઘટશે અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષમાં ઘટાડો થશે.

વિજ્ઞાન આધારિત આયોજન, આધુનિક મોનિટરિંગ, કાયમી પાણીની સુવિધા, બ્રિડિંગ સેન્ટર અને ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ જેવી વ્યવસ્થાઓ સાથે ગુજરાત જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને પર્યાવરણ સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં દેશ માટે એક સફળ મોડેલ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.