Janmashtami: જગતના નાથનો જન્મોત્સવ: કાનુડાની વાંસળી, મોરપંખ અને સુદર્શન ચક્ર પાછળ શું છે રહસ્ય? જાણો પૂજા વિધિ-મંત્રો

‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો, જય કનૈયાલાલ કી…’ આજે દેશભરમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવની ઉજવણી થઈ રહી છે. ભાદરવા મહિનાની કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ દિવસને Janmashtami તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. મંદિરોમાં વિશેષ શણગાર, ભજન-કીર્તન, પૂજા અને મધરાત્રિના જન્મોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને વિષ્ણુના આઠમા અવતાર તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમની બાળલીલા, ગીતા ઉપદેશ અને ધર્મની સ્થાપનાની કથાઓ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. Janmashtamiના દિવસે ભક્તો ઉપવાસ રાખીને મધરાત્રે કાનુડાની પૂજા કરે છે.

Janmashtamiની પૂજાનું મુહૂર્ત

Janmashtamiની પૂજા માટે મધરાત્રિનો સમય સૌથી વિશેષ માનવામાં આવે છે, કારણ કે ધાર્મિક માન્યતા મુજબ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ મધરાત્રિએ થયો હતો. ઘણા ભક્તો દિવસ દરમિયાન ઉપવાસ રાખે છે અને રાત્રે 12 વાગ્યે ભગવાનના જન્મ સમયે પૂજા, આરતી અને પ્રસાદ વિતરણ કરે છે. જોકે ચોક્કસ પૂજા મુહૂર્ત શહેર અને પંચાંગ પ્રમાણે થોડું અલગ હોઈ શકે છે. તેથી સ્થાનિક પંચાંગ અનુસાર સમયની પુષ્ટિ કરવી યોગ્ય છે.

કેવી રીતે કરવી શ્રીકૃષ્ણની પૂજા?

Janmashtamiના દિવસે વહેલી સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરીને ઉપવાસનો સંકલ્પ લેવાની પરંપરા છે. મધરાત્રિની પૂજા પહેલાં ભગવાનના બાળ સ્વરૂપની મૂર્તિ અથવા લાલજીને સ્વચ્છ આસન પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ભગવાનને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવીને સ્વચ્છ પાણીથી અભિષેક કરવામાં આવે છે. પૂજા દરમિયાન ભગવાનને નવા વસ્ત્રો, મુગટ, મોરપંખ, ફૂલહાર અને આભૂષણોથી શણગારવામાં આવે છે. માખણ-મિશ્રી, ધાણા-પંજરી, ફળ અને અન્ય પ્રસાદ ધરાવવામાં આવે છે. મધરાત્રિએ શંખનાદ અને ઘંટનાદ સાથે ભગવાનના જન્મની ઉજવણી કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ આરતી કરવામાં આવે છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો સરળ મંત્ર

શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસનામાં ભક્તો વિવિધ મંત્રોનો જાપ કરે છે. સૌથી લોકપ્રિય મંત્રોમાંનો એક છે:

“ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય”

આ મંત્રનો ભક્તિપૂર્વક જાપ કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

તે ઉપરાંત,

“હરે કૃષ્ણ હરે કૃષ્ણ, કૃષ્ણ કૃષ્ણ હરે હરે,
હરે રામ હરે રામ, રામ રામ હરે હરે.”

મહામંત્રનો પણ જાપ કરવામાં આવે છે.

કાનુડાની વાંસળીનું પૌરાણિક રહસ્ય

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું નામ આવે એટલે તેમની વાંસળીનું સ્મરણ અવશ્ય થાય છે. પૌરાણિક કથાઓમાં શ્રીકૃષ્ણની વાંસળી સાથે અનેક પ્રસંગો જોડાયેલા છે. માન્યતા અનુસાર શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે વાંસળી વગાડતા ત્યારે ગોકુળ અને વૃંદાવનનું વાતાવરણ મંત્રમુગ્ધ થઈ જતું. ગોપીઓથી લઈને ગાયો સુધી સૌ તેમના વાંસળીના સૂરથી આકર્ષાતા હતા. આધ્યાત્મિક અર્થમાં વાંસળી અહંકારવિહીનતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. વાંસળી પોતે અંદરથી ખાલી હોય છે અને જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ તેને પોતાના હાથમાં લે છે ત્યારે તેમાંથી મધુર સંગીત નીકળે છે. આથી ભક્તિ પરંપરામાં એવો સંદેશ આપવામાં આવે છે કે મનુષ્ય પોતાના અહંકાર અને સ્વાર્થને દૂર કરીને ઈશ્વરને સમર્પિત થાય તો તેનું જીવન પણ અર્થપૂર્ણ બની શકે છે.

Janmashtami મોરપંખ કેમ છે શ્રીકૃષ્ણના મુગટમાં?

શ્રીકૃષ્ણના મુગટમાં જોવા મળતું મોરપંખ તેમની ઓળખનું મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક છે. ભગવાનના બાળ સ્વરૂપના શણગારમાં મોરપંખનો વિશેષ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પૌરાણિક પરંપરામાં મોરને સૌંદર્ય, આનંદ અને પ્રકૃતિ સાથે જોડવામાં આવે છે. શ્રીકૃષ્ણ પ્રકૃતિપ્રેમી અને ગોપાલક સ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે, તેથી મોરપંખ તેમના સ્વરૂપ સાથે વિશેષ રીતે જોડાયું છે. મોરપંખનો રંગબેરંગી દેખાવ શ્રીકૃષ્ણના આનંદમય અને મનમોહક સ્વરૂપને પણ દર્શાવે છે.

સુદર્શન ચક્રનું શું છે રહસ્ય?

Janmashtami ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના હાથમાં રહેલું સુદર્શન ચક્ર તેમની દૈવી શક્તિનું પ્રતીક છે. હિંદુ પૌરાણિક પરંપરા અનુસાર સુદર્શન ચક્ર ભગવાન વિષ્ણુનું મુખ્ય શસ્ત્ર છે અને શ્રીકૃષ્ણ વિષ્ણુના અવતાર હોવાથી તેમના સ્વરૂપ સાથે પણ સુદર્શન ચક્ર જોડાય છે. ‘સુદર્શન’નો અર્થ સામાન્ય રીતે સુંદર અથવા શુભ દર્શન એવો કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ આ ચક્ર અધર્મ અને દુષ્ટ શક્તિઓના નાશ માટે ભગવાનનું શક્તિશાળી અસ્ત્ર છે. મહાભારતના અનેક પ્રસંગોમાં શ્રીકૃષ્ણ અને સુદર્શન ચક્રનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આ કારણે જન્માષ્ટમીના શણગારમાં ભગવાનના હાથમાં સુદર્શન ચક્રનું પ્રતીક પણ વિશેષ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે.

કાનુડાનું બાળ સ્વરૂપ કેમ ખાસ?

Janmashtamiમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાળ સ્વરૂપની પૂજાનું વિશેષ મહત્વ છે. લાડુ ગોપાલ તરીકે ઓળખાતા બાળ કૃષ્ણને ઝૂલા પર બિરાજમાન કરવામાં આવે છે. મધરાત્રિએ ભગવાનના જન્મ બાદ ભક્તો તેમને ઝૂલો ઝુલાવે છે અને ‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો’ જેવા ભજનો ગાય છે. ઘરોમાં પણ બાળ કૃષ્ણ માટે નાનો ઝૂલો સજાવવામાં આવે છે. ઘણા પરિવારોમાં ભગવાનને માખણ-મિશ્રીનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા છે. કારણ કે શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલાઓમાં માખણ પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે.

જન્માષ્ટમી માત્ર તહેવાર નહીં, જીવનનો સંદેશ

શ્રીકૃષ્ણના જીવન સાથે જોડાયેલી કથાઓમાં માત્ર ધાર્મિક પ્રસંગો જ નથી, પરંતુ જીવનના અનેક સંદેશો પણ જોવા મળે છે. ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણે કર્મ, ધર્મ અને કર્તવ્ય અંગે અર્જુનને ઉપદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કર્મ કરતા રહેવા અને પરિણામની ચિંતા ન કરવાની ભાવના સમજાવી હતી. તેથી જન્માષ્ટમીનો પર્વ ભક્તિ સાથે સાથે કર્તવ્ય, સત્ય અને ધર્મના માર્ગે ચાલવાનો સંદેશ પણ આપે છે. આજે મંદિરોમાં ભગવાનના જન્મની રાહ જોતા ભક્તો માટે મધરાત્રિનો ક્ષણ સૌથી વિશેષ રહેશે. ઘંટનાદ, શંખનાદ, આરતી અને ‘જય શ્રીકૃષ્ણ’ના જયઘોષ વચ્ચે કાનુડાના જન્મોત્સવની ઉજવણી થશે.

‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો, જય કનૈયાલાલ કી…’ના જયઘોષ સાથે આજે સમગ્ર દેશ શ્રીકૃષ્ણમય બનશે.