વિશ્વ સિંહ દિવસ પહેલાં ગુજરાત સરકારનો મોટો નિર્ણય: માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહો માટે આંબરડી સફારી પાર્કમાં 100 હેક્ટરનું ખાસ સીમિત ક્ષેત્ર બનશે

9 ઓગસ્ટ 2026: ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણ અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષને ઘટાડવાની દિશામાં રાજ્ય સરકારના વન વિભાગ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહોને સુરક્ષિત રીતે રાખવા માટે અમરેલી જિલ્લાના ધારી નજીક આવેલા આંબરડી સફારી પાર્કમાં આશરે 100 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખાસ સીમિત ક્ષેત્ર બનાવવામાં આવશે. આ ક્ષેત્રને ફેન્સિંગ કરીને સિંહોને તેમની કુદરતી હેબિટેટને અનુરૂપ વાતાવરણમાં રાખવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે.

આ નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં 10 ઓગસ્ટે વિશ્વ સિંહ દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. સંરક્ષણ, તેમના કુદરતી રહેઠાણની જાળવણી અને માનવ-સિંહ સંઘર્ષ અંગે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે વિશ્વ સિંહ દિવસ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ગુજરાત માટે આ દિવસનું વિશેષ મહત્વ છે, કારણ કે એશિયાટિક સિંહોની વિશ્વની એકમાત્ર જંગલી વસ્તી ગુજરાતના ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

100 હેક્ટરમાં બનશે ખાસ સીમિત ક્ષેત્ર

વન વિભાગના નિર્ણય મુજબ આંબરડી સફારી પાર્કમાં આશરે 100 હેક્ટર વિસ્તારમાં એક વિશેષ સીમિત ક્ષેત્રનું નિર્માણ કરવામાં આવશે. આ વિસ્તારમાં જરૂરી ફેન્સિંગ સહિતની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવશે, જેથી માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહોને અન્ય અને સામાન્ય માનવ વસાહતોથી અલગ રાખી શકાય.

અગ્રમુખ્ય વન સંરક્ષક અને હેડ ઓફ ધ ફોરેસ્ટ ફોર્સ, ડૉ. જયપાલ સિંઘ, IFS દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહોને આ સીમિત ક્ષેત્રમાં અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડવામાં આવશે. આ કામગીરી માટે જરૂરી સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે અને ક્ષેત્રના વિકાસ માટે જરૂરી કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે.

આ પ્રકારનું સીમિત ક્ષેત્ર બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ સિંહને નુકસાન પહોંચાડવાનો નહીં પરંતુ એક તરફ સિંહનું સંરક્ષણ જાળવી રાખવું અને બીજી તરફ માનવજીવનની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી છે.

માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવા પર ભાર

ગુજરાતમાં સિંહોની સંખ્યા અને તેમનો વિસ્તાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત વધ્યો છે. ગીરના પરંપરાગત રહેઠાણ ઉપરાંત સિંહો હવે આસપાસના જંગલ વિસ્તાર, દરિયાકાંઠાના પ્રદેશો, ખેતરો અને કેટલાક માનવ વસાહતની નજીકના વિસ્તારોમાં પણ જોવા મળે છે.

સિંહોનું કુદરતી વિસ્તારમાં વિસ્તરણ સંરક્ષણની દૃષ્ટિએ સકારાત્મક બાબત છે, પરંતુ જ્યારે વન્યજીવ માનવ વસાહતની નજીક આવે ત્યારે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષનું જોખમ પણ વધે છે.

ખાસ કરીને જ્યારે સિંહ દ્વારા માનવ પર હુમલાની ઘટના બને ત્યારે વન વિભાગ માટે બેવડી જવાબદારી ઊભી થાય છે. એક તરફ વન્યજીવનું સંરક્ષણ કરવાનું હોય છે અને બીજી તરફ સ્થાનિક લોકોની સુરક્ષા પણ સુનિશ્ચિત કરવાની હોય છે.

આ પરિસ્થિતિમાં માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહોને ઓળખી તેમને અલગ અને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં રાખવાની વ્યવસ્થા સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.

સિંહોને કુદરતી હેબિટેટ જેવું વાતાવરણ

સીમિત ક્ષેત્રમાં સિંહોને માત્ર બંધ જગ્યામાં રાખવાનો હેતુ નથી. વન વિભાગ દ્વારા સિંહોને શક્ય તેટલું કુદરતી વાતાવરણ મળે તે બાબત પર ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

સિંહ જેવા મોટા અને વિશાળ વિસ્તારમાં ફરતા વન્યજીવ માટે માત્ર સુરક્ષિત જગ્યા પૂરતી નથી. તેમને ચાલવા-ફરવા માટે પૂરતો વિસ્તાર, કુદરતી વનસ્પતિ, યોગ્ય આહાર વ્યવસ્થા અને પ્રાકૃતિક વર્તન જાળવી શકાય તેવું વાતાવરણ જરૂરી છે.

આથી 100 હેક્ટરનું ક્ષેત્ર બનાવતી વખતે સિંહોના કુદરતી વર્તન અને જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. ફેન્સિંગનો હેતુ સિંહોને નિયંત્રિત વિસ્તારમાં રાખવાનો રહેશે, જેથી તેઓ ફરીથી માનવ વસાહત તરફ ન જઈ શકે અને લોકો માટે જોખમ ઊભું ન થાય.

વન વિભાગ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક રીતે સ્થળાંતર

માનવ અને વન્યજીવો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે વન વિભાગ દ્વારા સમયાંતરે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી વન્યજીવોનું સ્થળાંતર કરવામાં આવે છે.

જ્યારે કોઈ વન્યજીવ ગામ, ખેતર અથવા રહેણાંક વિસ્તારમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે તેને સુરક્ષિત રીતે પકડીને યોગ્ય જંગલ વિસ્તારમાં છોડવામાં આવે છે. આવી કામગીરીમાં પ્રાણીના સ્વાસ્થ્ય, ઉંમર, વર્તન, રહેઠાણ અને સ્થાનિક પર્યાવરણ સહિતની વિવિધ બાબતોનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે.

ઘાયલ અથવા બીમાર વન્યજીવોને સારવાર માટે યોગ્ય સ્થળે ખસેડવામાં આવે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં પ્રાણીઓને સુરક્ષિત રહેઠાણ પૂરું પાડવા અથવા માનવ વસાહતથી દૂર રાખવા માટે પણ સ્થળાંતર જરૂરી બને છે.

સિંહ અને દીપડાના કિસ્સામાં તેઓ ઘણીવાર ખેતરો કે રહેણાંક વિસ્તારની નજીક જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં વન વિભાગની ટીમો દ્વારા પ્રાણીને સુરક્ષિત રીતે પકડીને યોગ્ય જંગલ અથવા અભયારણ્ય વિસ્તારમાં ખસેડવામાં આવે છે.

તે જ રીતે, મગર માનવ વસાહતની નજીક આવેલા તળાવ કે નદીમાં જોવા મળે ત્યારે તેને સુરક્ષિત જળાશયમાં ખસેડવાની કામગીરી કરવામાં આવે છે.

સિંહ સંરક્ષણમાં ગુજરાતનું મહત્વ

ગુજરાતનું નામ એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણ સાથે વિશ્વભરમાં જોડાયેલું છે. ગીરનું જંગલ એશિયાટિક સિંહો માટે મહત્વપૂર્ણ કુદરતી રહેઠાણ છે.

સિંહ સંરક્ષણ માત્ર સિંહોની સંખ્યા વધારવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. સિંહોને પૂરતું રહેઠાણ, પાણી, ખોરાક અને સુરક્ષિત કોરિડોર મળે તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

સિંહોની સંખ્યા અને વિસ્તાર વધે તેમ માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની શક્યતા પણ વધે છે. તેથી સિંહ સંરક્ષણ સાથે સંઘર્ષ નિવારણ માટેની નીતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ પણ જરૂરી બને છે.

રાજ્ય સરકાર અને વન વિભાગ દ્વારા સિંહોના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે વિવિધ યોજનાઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. સિંહોની સુરક્ષા, રોગચાળો નિયંત્રણ, પાણીની વ્યવસ્થા, હેબિટેટ મેનેજમેન્ટ અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ઘટાડવા જેવા મુદ્દાઓ પર સતત કામગીરી કરવામાં આવે છે.

આંબરડી સફારી પાર્ક બન્યું પ્રવાસીઓનું આકર્ષણ

અમરેલી જિલ્લાના ધારી નજીક આવેલું આંબરડી સફારી પાર્ક ગુજરાતના મહત્વપૂર્ણ વન્યજીવ પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક છે.

આ પાર્ક આશરે 365 હેક્ટર વિસ્તારમાં વિસ્તરેલું છે અને ગીરના કુદરતી પર્યાવરણનો અનુભવ કરાવવાનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બન્યું છે. અહીં એશિયાટિક સિંહ ઉપરાંત દીપડા, ચિતલ, નીલગાય, ચિંકારા, મોર અને વિવિધ પ્રકારના પક્ષીઓ પણ જોવા મળે છે.

વર્ષ 2017માં શરૂ થયેલા આંબરડી સફારી પાર્કનો હેતુ માત્ર પ્રવાસીઓને વન્યજીવનનો અનુભવ કરાવવાનો નથી, પરંતુ વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારવાનો પણ છે.

સફારી દરમિયાન પ્રવાસીઓને ગીરના કુદરતી વાતાવરણમાં વન્યજીવોને નજીકથી જોવાનો અનુભવ મળે છે. આ કારણે આંબરડી ધીમે ધીમે સ્થાનિક તેમજ બહારના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે.

ઇકો-ટૂરિઝમને પણ મળશે વેગ

આંબરડી સફારી પાર્કના વિકાસથી અમરેલી જિલ્લામાં ઇકો-ટૂરિઝમને પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. વન્યજીવન જોવા આવતા પ્રવાસીઓના કારણે સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકે છે.

પ્રવાસન સાથે જોડાયેલા વાહનચાલકો, ગાઇડ, હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ વ્યવસાય, સ્થાનિક હસ્તકલા તથા અન્ય સેવાઓને પણ પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં વધારાથી લાભ મળી શકે છે.

આ રીતે વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પ્રવાસન વચ્ચે સંતુલન જાળવીને સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ મજબૂત બનાવવાની તક ઊભી થાય છે.

વિશ્વ સિંહ દિવસનું મહત્વ

દર વર્ષે 10 ઓગસ્ટે વિશ્વ સિંહ દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ સિંહોના સંરક્ષણ અંગે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવાનો છે.

સિંહ માત્ર એક શક્તિશાળી વન્યજીવ નથી, પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણતંત્રનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. કોઈ પણ પ્રજાતિનું સંરક્ષણ તેના કુદરતી રહેઠાણ અને સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમના સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલું હોય છે.

વિશ્વ સિંહ દિવસના અવસરે સિંહોના શિકાર સામે જાગૃતિ, તેમના રહેઠાણનું સંરક્ષણ, માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવા અને સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારી જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે.

ગુજરાત માટે આ દિવસ વધુ વિશેષ છે, કારણ કે એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણમાં રાજ્યની ભૂમિકા વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ છે.

સ્થાનિક લોકોની સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ

સિંહ સંરક્ષણ સાથે સ્થાનિક લોકોની સુરક્ષા પણ વન વિભાગ માટે મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં અનેક ગામો અને ખેતી વિસ્તારો જંગલની નજીક આવેલા છે.

આ વિસ્તારોમાં સિંહોની અવરજવર ઘણી વખત જોવા મળે છે. મોટાભાગે સિંહ અને માનવ વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ ન થાય તે માટે વન વિભાગ દ્વારા મોનિટરિંગ, પેટ્રોલિંગ અને જાગૃતિની કામગીરી કરવામાં આવે છે.

પરંતુ કોઈ સિંહ માનવ હુમલામાં સંડોવાય ત્યારે તેને અન્ય સિંહોથી અલગ રાખવાની વ્યવસ્થા જરૂરી બની શકે છે. આંબરડીમાં બનાવવામાં આવનાર 100 હેક્ટરનું સીમિત ક્ષેત્ર આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય વ્યવસ્થા બની શકે છે.

સંરક્ષણ અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન

વન્યજીવ સંરક્ષણમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે પ્રાણી અને માનવ બંનેની સુરક્ષા જળવાઈ રહે. સિંહોને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં સુરક્ષિત રાખવા સાથે માનવ વસાહતોમાં જોખમ ન ઊભું થાય તે માટે વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન જરૂરી છે.

આંબરડી સફારી પાર્કમાં બનાવવામાં આવનાર સીમિત ક્ષેત્રને આ જ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. જો આ વ્યવસ્થા વૈજ્ઞાનિક રીતે અને સિંહોના કુદરતી વર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને વિકસાવવામાં આવે તો તે સંરક્ષણ તથા સંઘર્ષ નિવારણ બંને માટે ઉપયોગી બની શકે છે.

આગળની કામગીરી પર રહેશે નજર

હવે વન વિભાગ દ્વારા 100 હેક્ટરના સીમિત ક્ષેત્રમાં ફેન્સિંગ અને અન્ય જરૂરી વ્યવસ્થાઓ કેવી રીતે વિકસાવવામાં આવે છે તેના પર નજર રહેશે.

સાથે સાથે સિંહોના વર્તન, તેમની તબિયત અને કુદરતી જરૂરિયાતોનું સતત મોનિટરિંગ પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થા માત્ર તાત્કાલિક સમસ્યાનું સમાધાન નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાની માનવ-વન્યજીવ વ્યવસ્થાપન નીતિનો ભાગ બની શકે છે.

અંતમાં

વિશ્વ સિંહ દિવસના એક દિવસ પહેલાં ગુજરાત સરકારે માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. આંબરડી સફારી પાર્કમાં 100 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખાસ સીમિત ક્ષેત્ર બનાવવામાં આવશે, જ્યાં માનવ હુમલામાં સંડોવાયેલા સિંહોને ફેન્સિંગ દ્વારા સુરક્ષિત અને કુદરતી હેબિટેટને અનુરૂપ વાતાવરણમાં રાખવામાં આવશે.

આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ સિંહોને સુરક્ષિત રાખવાની સાથે માનવજીવનની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. ગુજરાતમાં સિંહ સંરક્ષણની સફળ પરંપરાને આગળ વધારવા માટે હવે સંરક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન, સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી અને ઇકો-ટૂરિઝમ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી રહેશે.10 ઓગસ્ટના વિશ્વ સિંહ દિવસના અવસરે આ નિર્ણય સિંહ સંરક્ષણ સાથે માનવ-વન્યજીવ સહઅસ્તિત્વ માટેની ચર્ચાને પણ નવી દિશા આપશે.