લિવ-ઇન રિલેશનશિપ અંગે દિલ્હી હાઇકોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી: પુખ્તોની પસંદગીમાં પરિવાર દખલ ન કરી શકે

દિલ્હી હાઇકોર્ટે લિવ-ઇન રિલેશનશિપને લઈને મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું છે કે સંમતિથી સાથે રહેતા પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓની પસંદગીમાં તેમના માતા-પિતા, સગા-સંબંધીઓ કે મિત્રો મનમાની રીતે હસ્તક્ષેપ કરી શકે નહીં. જો આવા દંપતીને પરિવાર તરફથી ધમકી આપવામાં આવે અથવા તેમના જીવન અને સ્વતંત્રતાને જોખમ ઊભું થાય, તો પોલીસ સુરક્ષા આપવાની જવાબદારી રાજ્યની બને છે.

દિલ્હી હાઇકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ સૌરભ બેનરજી સમક્ષ આવેલી અરજીમાં એક પુખ્ત દંપતીએ પરિવાર તરફથી મળતી ધમકીઓનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. અદાલતના આદેશમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે બે પુખ્ત વ્યક્તિઓ પોતાની ઇચ્છા, સંમતિ અને જવાબદારીથી સાથે રહેવાનો નિર્ણય લે તો અન્ય વ્યક્તિઓને તેમની પસંદગીમાં અડચણ ઊભી કરવાનો અધિકાર નથી. દિલ્હી હાઇકોર્ટના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં પણ આવા કેસમાં પોલીસ સહાય અને સુરક્ષાની વ્યવસ્થા કરવાનો આદેશ નોંધાયો છે.

દંપતીને પરિવાર તરફથી ધમકીનો આક્ષેપ

અરજી કરનાર બંનેની ઉંમર 30 વર્ષથી વધુ હોવાનું જણાવાયું હતું. બંને કેટલાક સમયથી સાથે રહેતા હતા અને ભવિષ્યમાં લગ્ન કરવાનો ઇરાદો પણ વ્યક્ત કર્યો હતો. જોકે, યુવતીના પિતા અને ભાઈ તેમના સંબંધથી નારાજ હતા અને દંપતીને હિંસાની ધમકી આપતા હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો.

દંપતીએ સ્થાનિક પોલીસ સમક્ષ પણ ફરિયાદ કરી હતી. જોકે, યોગ્ય કાર્યવાહી ન થતાં તેમણે દિલ્હી હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે બંનેની પસંદગી અને બંધારણીય અધિકારોને ધ્યાનમાં લીધા હતા.

‘કોઈને હસ્તક્ષેપ કરવાનો અધિકાર નથી’

અદાલતે પોતાના આદેશમાં જણાવ્યું કે જો પુખ્ત વ્યક્તિઓ પોતાની ઇચ્છાથી અને સંમતિથી લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, તો તેમના માતા-પિતા, સંબંધીઓ કે મિત્રો તેમની પસંદગીમાં દખલ કરી શકે નહીં.

અદાલતનો મુખ્ય ભાર વ્યક્તિના જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર પર રહ્યો હતો. માત્ર પરિવાર અથવા સમાજને આ સંબંધ પસંદ નથી એટલા માટે પુખ્ત વ્યક્તિઓને ધમકી આપવી કે તેમના જીવનમાં બળજબરીથી હસ્તક્ષેપ કરવો યોગ્ય નથી.

અદાલતે આવા કિસ્સામાં સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનનો સંપર્ક કરવાની છૂટ આપી અને જરૂર પડે ત્યારે પોલીસ દ્વારા જરૂરી સહાય પૂરી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

લિવ-ઇન અને લગ્ન વચ્ચે કાયદાકીય તફાવત

અદાલતની ટિપ્પણીનો અર્થ એ નથી કે લિવ-ઇન રિલેશનશિપ અને લગ્ન દરેક કાયદાકીય હેતુ માટે એકસરખા છે. લિવ-ઇન સંબંધ લગ્નથી અલગ કાનૂની સ્થિતિ ધરાવે છે. જોકે, બે પુખ્ત અને સંમતિ આપનાર વ્યક્તિઓને પોતાની પસંદગીથી સાથે રહેવાના અધિકારને બંધારણીય સુરક્ષા મળી શકે છે.

દિલ્હી હાઇકોર્ટે અગાઉના કેસોમાં પણ પુખ્ત વ્યક્તિઓને પોતાની પસંદગીના જીવનસાથી સાથે રહેવાના અધિકારને મહત્વ આપ્યું છે. આવા કેસોમાં અદાલત વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, પસંદગી અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને પોલીસને જરૂરી રક્ષણ આપતી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ન્યાયમૂર્તિ સૌરભ બેનરજીના અન્ય એક ફેબ્રુઆરી 2026ના આદેશમાં પણ સંમતિ આપનાર પુખ્ત દંપતીને પોલીસ સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી.

સામાજિક દબાણ સામે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા

અદાલતે આ પ્રકારના કેસોમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વ્યક્તિના મૂળભૂત અધિકારોને માત્ર સામાજિક માન્યતાઓ, પૂર્વગ્રહો અથવા પરિવારની અસંમતિના આધારે સીમિત કરી શકાય નહીં.

ભારતીય બંધારણ વ્યક્તિને જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. પુખ્ત વ્યક્તિ પોતાની જિંદગી અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લઈ શકે છે અને પોતાની પસંદગીના વ્યક્તિ સાથે સંબંધ રાખવાનો નિર્ણય પણ તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો ભાગ બની શકે છે.

જ્ઞાતિ, ધર્મ, સામાજિક સ્થિતિ અથવા પરિવારની પસંદગી અલગ હોવાના કારણે કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિને ધમકી આપવી અથવા બળજબરી કરવી કાયદાની દૃષ્ટિએ યોગ્ય નથી.

પોલીસ સુરક્ષા કેમ મહત્વપૂર્ણ?

આ કેસમાં પોલીસ સુરક્ષાનો આદેશ ખાસ મહત્વનો છે. કારણ કે સંબંધ અંગે પરિવાર સાથે મતભેદ હોવો એક બાબત છે, પરંતુ ધમકી અથવા હિંસાનો ભય ઊભો થાય ત્યારે રાજ્યની જવાબદારી વ્યક્તિની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની બને છે.

દિલ્હી હાઇકોર્ટે સંબંધિત પોલીસ અધિકારીઓનો સંપર્ક કરવાની મંજૂરી આપીને જરૂરિયાત મુજબ દંપતીને કાયદા અનુસાર સહાય આપવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખ્યો હતો.

ચુકાદાનો વ્યાપક સંદેશ

દિલ્હી હાઇકોર્ટની આ ટિપ્પણીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે પુખ્ત વ્યક્તિઓની સંમતિ અને વ્યક્તિગત પસંદગીને કાયદાની નજરમાં મહત્વ આપવામાં આવે છે. પરિવારની અસંમતિ હોવા છતાં કોઈ વ્યક્તિને પોતાના જીવન અંગે નિર્ણય લેતા રોકવા માટે ધમકી, હિંસા અથવા બળજબરીનો સહારો લઈ શકાય નહીં.

આ સાથે, લિવ-ઇન રિલેશનશિપને લગ્ન સમાન ગણાવવાની વાતને તેના સંદર્ભમાં સમજવી જરૂરી છે. અદાલતનો મુખ્ય મુદ્દો પુખ્ત વ્યક્તિઓના જીવન, પસંદગી અને સ્વતંત્રતાના રક્ષણ સાથે જોડાયેલો છે; તેનો અર્થ એ નથી કે લિવ-ઇન સંબંધને લગ્નના દરેક કાયદાકીય અધિકાર આપમેળે મળી જાય છે.

દિલ્હી હાઇકોર્ટના આ અભિગમથી ફરી એકવાર સ્પષ્ટ થાય છે કે પુખ્ત વ્યક્તિઓની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને સુરક્ષા કાયદાકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.

 

• us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276