વિશ્વ દૂધ દિવસ વિશેષ: દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં નંબર-1, ગુજરાતનો મહત્વનો ફાળો છતાં ટોપ-3માં સ્થાન નહીં

દર વર્ષે 1 જૂનના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં ‘વિશ્વ દૂધ દિવસ’ની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ દૂધના પોષણમૂલ્ય વિશે જાગૃતિ ફેલાવવાનો તેમજ ડેરી ઉદ્યોગના મહત્વને ઉજાગર કરવાનો છે. આજે દૂધ માત્ર પૌષ્ટિક આહાર પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશના કરોડો પશુપાલકો અને ખેડૂતોની આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર બની ગયું છે.

દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારતનો વૈશ્વિક દબદબો
ભારત વર્ષ 1998થી સતત દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન જાળવી રાખી રહ્યું છે. હાલ દેશમાં વાર્ષિક અંદાજે 247 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થાય છે, જે વિશ્વના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં લગભગ 25 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં દેશના દૂધ ઉત્પાદનમાં 69 ટકા જેટલો નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. હાલમાં દૂધ ઉત્પાદન દર વર્ષે સરેરાશ 5.5 ટકા વૃદ્ધિ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. દેશની કુલ GDPમાં ડેરી ક્ષેત્રનો ફાળો આશરે 5 ટકા જેટલો છે. સાથે જ દેશમાં દૂધની માથાદીઠ ઉપલબ્ધતા પણ વધીને 485 ગ્રામ પ્રતિદિન સુધી પહોંચી છે.

ગુજરાતની શ્વેતક્રાંતિને નવી ગતિ
ગુજરાત આજે દેશના દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. રાજ્યમાં દર વર્ષે 19 મિલિયન ટનથી વધુ દૂધનું ઉત્પાદન થાય છે, જે ભારતના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં 7.78 ટકા ફાળો આપે છે. છેલ્લા બે દાયકામાં ગુજરાતના દૂધ ઉત્પાદનમાં 12.5 મિલિયન ટનનો વધારો નોંધાયો છે. જોકે રાજ્ય દેશમાં દૂધ ઉત્પાદનના મામલે ચોથા ક્રમે છે અને ટોપ-3માં સ્થાન મેળવી શક્યું નથી. રાજ્યનો સરેરાશ વાર્ષિક વિકાસ દર 9.30 ટકા રહ્યો છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધુ છે. ગુજરાતમાં દૂધની માથાદીઠ ઉપલબ્ધતા 730 ગ્રામ પ્રતિદિન સુધી પહોંચી છે, જે દેશની સરેરાશ 485 ગ્રામ પ્રતિદિનની તુલનામાં ઘણી ઊંચી છે.

પશુ આરોગ્ય માટે મજબૂત વ્યવસ્થા
દૂધ ઉત્પાદન વધારવામાં પશુઓનું સારું સ્વાસ્થ્ય મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ગુજરાત સરકારે પશુ આરોગ્ય સેવાઓ માટે વિશાળ માળખું ઊભું કર્યું છે.
રાજ્યમાં હાલમાં:
– 1,137 પશુ દવાખાના કાર્યરત છે.
– 564 પ્રાથમિક પશુ સારવાર કેન્દ્રો સેવા આપી રહ્યા છે.
– 587 ફરતા પશુ દવાખાનાઓ ગામડાં સુધી સારવાર પહોંચાડે છે.
– 34 વિવિધલક્ષી પશુ ચિકિત્સાલયો અને 21 પશુ રોગ અન્વેષણ એકમો કાર્યરત છે.
– કુલ 4,710 નોંધાયેલા પશુ ચિકિત્સકો પશુધનની સેવા કરી રહ્યા છે.

આધુનિક ટેક્નોલોજીથી પશુ સંવર્ધનને પ્રોત્સાહન
ગુજરાતમાં પશુપાલકોને નજીવા દરે ‘સેક્સ્ડ સીમેન ડોઝ’ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જેનો સફળતા દર 90 ટકાથી વધુ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, ઉચ્ચ ગુણવત્તાની ઓલાદ માટે IVF (ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન) ટેક્નોલોજીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા સબસીડી પણ આપવામાં આવે છે.

‘અમૂલ AI’થી ડિજિટલ પશુપાલનનો યુગ
ફેબ્રુઆરી 2026માં લોન્ચ કરાયેલા ‘અમૂલ AI’ અંતર્ગત ‘સરલાબેન’ નામના AI સહાયકને રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ રાજ્યના 36 લાખથી વધુ દૂધ ઉત્પાદકો અને ખેડૂતોને 24 કલાક માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આ AI સિસ્ટમ પશુ આરોગ્ય, સંતુલિત પોષણ, ઓલાદ સુધારણા અને સરકારી યોજનાઓ અંગે વૈજ્ઞાનિક તથા વ્યક્તિગત માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

ડેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કરોડોની સહાય
ડેરી ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ મોટા પાયે નાણાકીય સહાય આપવામાં આવી રહી છે.
– છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 1,606 બલ્ક મિલ્ક કુલર, 3,233 ઓટોમેટિક મિલ્ક કલેક્શન સિસ્ટમ અને 1,212 મિલ્ક એડલ્ટરેશન ડિટેક્શન મશીનો માટે રૂ. 239.73 કરોડની સહાય ફાળવવામાં આવી છે.
– એનિમલ હસબન્ડરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ હેઠળ રૂ. 3,425.57 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ સામે રૂ. 2,691.29 કરોડની લોન માટે વ્યાજ સહાય મંજૂર કરવામાં આવી છે.
– ડેરી સહકારી સંઘોને છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં રૂ. 573.77 કરોડની વ્યાજ સહાય આપવામાં આવી છે.
– સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારના વિવિધ દૂધ ઉત્પાદક સંઘોના પ્રોજેક્ટ્સ માટે છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં રૂ. 23.09 કરોડની સહાય ફાળવવામાં આવી છે.

વિશ્વ દૂધ દિવસનો સંદેશ
વિશ્વ દૂધ દિવસ માત્ર દૂધના પોષણમૂલ્યને ઉજવવાનો દિવસ નથી, પરંતુ દેશના લાખો પશુપાલકો, ડેરી સહકારી સંસ્થાઓ અને ખેડૂતોના યોગદાનને બિરદાવવાનો પણ અવસર છે. ભારત આજે વૈશ્વિક દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે અગ્રેસર છે અને ગુજરાત તેની શ્વેતક્રાંતિને નવી ટેક્નોલોજી તથા આધુનિક માળખાના સહારે વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.