ભારતમાં ગ્રીન હાઈડ્રોજન ક્રાંતિ: ૨૧મી સદીના ભારતનું પર્યાવરણને અનુકૂળ ‘સુપર-ફ્યુઅલ’

નવી દિલ્હી: વર્તમાન સમયમાં જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ જળવાયુ પરિવર્તન (Climate Change) અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, ત્યારે ઉર્જાના ક્ષેત્રમાં એક નવી ક્રાંતિનો ઉદય થયો છે—તે છે ‘ગ્રીન હાઈડ્રોજન’ (Green Hydrogen). ભારત સરકારે આ દિશામાં એક મહત્વાકાંક્ષી મિશન હાથ ધર્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને આગામી દાયકાઓમાં ‘ગ્રીન હાઈડ્રોજન’ના વૈશ્વિક ઉત્પાદનનું હબ બનાવવાનો છે.

ગ્રીન હાઈડ્રોજન શું છે અને તે ‘ગ્રીન’ કેમ છે?

સામાન્ય રીતે હાઈડ્રોજન ઘણા સ્ત્રોતોમાંથી મળે છે, પરંતુ તેને ‘ગ્રીન’ ત્યારે જ કહેવાય છે જ્યારે તેનું ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણને અનુકૂળ રીતે થાય.

ઉત્પાદન પ્રક્રિયા: ‘ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર’ નામના મશીનનો ઉપયોગ કરીને પાણી (H₂O) માં વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે, જેનાથી તે હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાં છૂટું પડે છે.
પર્યાવરણની સુરક્ષા: જ્યારે આ વિદ્યુત પ્રવાહ મેળવવા માટે સૂર્ય ઉર્જા (Solar Energy) અથવા પવન ઉર્જા (Wind Energy) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે, ત્યારે સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન એક ગ્રામ પણ પ્રદૂષણ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પેદા થતો નથી. આ જ કારણે તેને ‘ગ્રીન’ હાઈડ્રોજન કહેવાય છે.

શા માટે ભારત માટે આ મિશન ગેમ-ચેન્જર છે?

ભારત માટે આ મિશન માત્ર પર્યાવરણીય નથી, પરંતુ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે પણ ખૂબ મહત્વનું છે:

શૂન્ય ઉત્સર્જન (Zero Emission): પરંપરાગત પેટ્રોલ અને ડીઝલ વાહનોમાંથી નીકળતા ઝેરી વાયુઓ શહેરોની હવાની ગુણવત્તા બગાડે છે. ગ્રીન હાઈડ્રોજનથી ચાલતા વાહનોમાંથી ફક્ત ‘પાણીની વરાળ’ (Water Vapor) નીકળે છે, જે પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં ક્રાંતિકારી સાબિત થશે.
ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા (Energy Independence): ભારત હાલમાં તેની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે વિદેશો પર નિર્ભર છે. ગ્રીન હાઈડ્રોજન દ્વારા ભારત પોતાની ઉર્જાનું ઉત્પાદન જાતે કરી શકશે, જેનાથી વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થશે અને દેશની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બનશે.
ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન: સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કેમિકલ્સ અને ફર્ટિલાઈઝર જેવા ઉદ્યોગો અત્યારે મોટા પાયે પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. આ ઉદ્યોગોમાં હાઈડ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને ‘ડીકાર્બનાઈઝેશન’ કરી શકાય છે, જેનાથી ઉદ્યોગો પણ પર્યાવરણને અનુકૂળ બની શકશે.

ભારતનું ગ્રીન હાઈડ્રોજન મિશન: પડકારો અને તકો

આ પ્રોજેક્ટ શરૂઆતમાં પડકારજનક હોઈ શકે છે, કારણ કે ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરનું ઉત્પાદન અને નવી ટેકનોલોજીના અમલીકરણમાં ખર્ચ વધુ છે. જોકે, ભારતની વિશાળ વસ્તી અને અખૂટ કુદરતી ઉર્જા સ્ત્રોતોને જોતાં ભારત વિશ્વના સૌથી સસ્તા દરમાં ગ્રીન હાઈડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સરકારની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ આ ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

નિષ્કર્ષ: એક સ્વચ્છ અને ઉજ્જવળ ભવિષ્યની રાહ

ગ્રીન હાઈડ્રોજન એ માત્ર એક ઈંધણ નથી, પણ તે ‘વિકસિત ભારત’ ના સપનાને સાકાર કરવાનું માધ્યમ છે. આવનારા ૧૦ થી ૨૦ વર્ષોમાં આપણે જોઈશું કે આપણી રસ્તાઓ પર દોડતી બસો, હવામાં ઉડતા વિમાનો અને દેશની મોટી મોટી ફેક્ટરીઓ આ સ્વચ્છ ઉર્જાથી ચાલતી હશે. ભારતનું આ મિશન માત્ર દેશ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ક્લાયમેટ ચેન્જ સામે લડવાનું એક પ્રેરણાદાયી મોડેલ બનશે.