Navratriનો દિવસ 8: મા મહાગૌરીની કથા, પૂજા વિધિ, ભોગ, કન્યા પૂજન અને... Spiritual

Navratriનો દિવસ 8: મા મહાગૌરીની કથા, પૂજા વિધિ, ભોગ, કન્યા પૂજન અને ગુજરાતની ગરબા-ફેશન

Navratriના આઠમા દિવસે મા મહાગૌરીની આરાધના કરવામાં આવે છે. આ દિવસને દુર્ગા અષ્ટમી અથવા મહાષ્ટમી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. નવદુર્ગાના આઠમા સ્વરૂપ મા મહાગૌરીને શાંતિ, શુદ્ધતા, કરુણા અને સકારાત્મકતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. અનેક પરિવારોમાં અષ્ટમીના દિવસે વિશેષ પૂજા, હવન, કન્યા પૂજન અને ભંડારાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. કન્યા પૂજન અષ્ટમી અથવા નવમીના દિવસે કરવાની પરંપરા કુટુંબ અને પ્રાદેશિક રીતિ-રિવાજ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.ગુજરાતમાં આ દિવસ ધાર્મિક આસ્થા સાથે ઉત્સવની દૃષ્ટિએ પણ ખાસ હોય છે. Navratriના અંતિમ દિવસો નજીક આવતા ગરબા ગ્રાઉન્ડમાં ખેલૈયાઓની સંખ્યા વધે છે, બજારોમાં પરંપરાગત પોશાકની ખરીદી તેજ બને છે અને મોટા ગરબા સ્થળો પર વિશેષ આયોજન જોવા મળે છે.

-> મા મહાગૌરીનું સ્વરૂપ : મા મહાગૌરીને દેવી દુર્ગાનું આઠમું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક વર્ણન મુજબ માતાનું સ્વરૂપ અત્યંત ગૌર અને તેજસ્વી છે. તેઓ સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે અને તેમનું વાહન વૃષભ એટલે કે બળદ માનવામાં આવે છે. તેમને ચાર હાથવાળા સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે. માતાનું આ સ્વરૂપ શાંતિ અને પવિત્રતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.‘મહાગૌરી’ નામમાં ‘મહા’ એટલે મહાન અને ‘ગૌરી’ એટલે ગૌરવર્ણ અથવા તેજસ્વી એવો અર્થ કરવામાં આવે છે. તેથી અષ્ટમીના દિવસે સફેદ રંગ સાથે માતાના સ્વરૂપનું પ્રતીકાત્મક જોડાણ જોવા મળે છે.

-> મા મહાગૌરીની પૌરાણિક કથા : પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર પાર્વતી માતાએ ભગવાન શિવને પતિ તરીકે પ્રાપ્ત કરવા માટે લાંબી અને કઠોર તપસ્યા કરી હતી. કઠોર તપસ્યાના કારણે તેમનું શરીર તપથી કાળું પડી ગયું હોવાનું વર્ણન મળે છે. બાદમાં ભગવાન શિવે ગંગાજળથી તેમને સ્નાન કરાવ્યું અને તેમનું સ્વરૂપ ફરી અત્યંત તેજસ્વી અને ગૌર બની ગયું. આ કારણે તેઓ ‘મહાગૌરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા એવી ધાર્મિક માન્યતા છે.આ કથા તપસ્યા, ધૈર્ય, શુદ્ધતા અને આધ્યાત્મિક પરિવર્તનનો સંદેશ આપે છે. ભક્તો અષ્ટમીના દિવસે માતાની પૂજા કરીને મનની નકારાત્મકતા દૂર થાય અને જીવનમાં શાંતિ તથા સકારાત્મકતા આવે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.

-> અષ્ટમીના દિવસે પૂજા વિધિ : મા મહાગૌરીની પૂજા માટે સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરવામાં આવે છે. પૂજાસ્થળને સ્વચ્છ કરીને માતાની મૂર્તિ અથવા તસવીર સમક્ષ દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે.માતાને ફૂલ, અક્ષત, ચંદન, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવામાં આવે છે. સફેદ ફૂલો અર્પણ કરવાની પરંપરા ઘણા સ્થળોએ જોવા મળે છે. ત્યારબાદ માતાનું ધ્યાન કરીને મંત્રજાપ, આરતી અને સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. પરિવારની પરંપરા મુજબ દુર્ગા સપ્તશતી અથવા અન્ય દેવી સ્તોત્રોનું પઠન પણ કરવામાં આવે છે.

-> મા મહાગૌરીનો મંત્ર :

મા મહાગૌરીની ઉપાસના દરમિયાન સામાન્ય રીતે આ મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે:

“ૐ દેવી મહાગૌર્યૈ નમઃ”

આ ઉપરાંત માતાના ધ્યાન માટે પ્રચલિત શ્લોક પણ પાઠ કરવામાં આવે છે:

“શ્વેતે વૃષે સમારૂઢા શ્વેતામ્બરધરા શુચિઃ।
મહાગૌરી શુભં દદ્યાન્મહાદેવપ્રમોદદા॥”

મંત્ર અને સ્તોત્રનો જાપ ભક્તો પોતાની શ્રદ્ધા અને કુટુંબની પરંપરા અનુસાર કરી શકે છે.

-> માતાને કયો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે? : મા મહાગૌરીને નાળિયેરનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા કેટલાક ધાર્મિક સ્ત્રોતોમાં દર્શાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દૂધ, મીઠાઈ, ફળ અને અન્ય સાત્વિક નૈવેદ્ય પણ અર્પણ કરવામાં આવે છે.કન્યા પૂજનના પ્રસંગે સામાન્ય રીતે હલવો, પૂરી અને કાળા ચણા પીરસવાની પરંપરા જોવા મળે છે. ત્યારબાદ કન્યાઓને ભેટ અથવા દક્ષિણા આપીને તેમનું સન્માન કરવામાં આવે છે.

-> કન્યા પૂજનનું મહત્વ : અષ્ટમી અને નવમીના દિવસે ઘણા પરિવારોમાં કન્યા પૂજન કરવામાં આવે છે. તેમાં નાની ઉંમરની કન્યાઓને દેવીના સ્વરૂપ તરીકે સન્માન આપવામાં આવે છે. તેમના પગ ધોઈને તિલક કરવામાં આવે છે અને તેમને ભોજન કરાવવામાં આવે છે.પરંપરા પ્રમાણે કેટલીક જગ્યાએ નવ કન્યાઓને નવદુર્ગાના નવ સ્વરૂપોના પ્રતીક તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેમને ભોજન ઉપરાંત કપડાં, ચુડીઓ, ફળ, ભેટ અથવા દક્ષિણા આપવામાં આવે છે.કન્યા પૂજનનો મુખ્ય ભાવ સ્ત્રીશક્તિ અને કન્યા પ્રત્યે સન્માન વ્યક્ત કરવાનો છે. જોકે, કન્યા પૂજન કરવાની રીત, કન્યાઓની સંખ્યા અને સમય અલગ-અલગ પ્રદેશ તથા પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

-> Navratriની ફેશનમાં અષ્ટમીનો રંગ : ગુજરાતમાં અષ્ટમી નજીક આવતા Navratri ફેશનનો ઉત્સાહ ચરમસીમાએ પહોંચે છે. ચણિયાચોળી, કેડિયું, ઓઢણી, મિરર વર્ક, કચ્છી ભરતકામ અને પરંપરાગત આભૂષણોની ખરીદી માટે લોકો બજારોમાં ઉમટે છે.યુવતીઓમાં ઓક્સિડાઇઝ્ડ જ્વેલરી, લાંબા ઝુમખા, કમરપટ્ટા, રંગીન બંગડીઓ અને પરંપરાગત હેર એક્સેસરીઝની માંગ રહે છે. યુવકોમાં કેડિયા, કુર્તા, પાઘડી અને પરંપરાગત ફૂટવેર લોકપ્રિય રહે છે.

-> Navratri બજારોમાં ખરીદીની રોનક : અમદાવાદના વિવિધ બજારો, લૉ ગાર્ડન વિસ્તાર અને અન્ય શોપિંગ સ્થળોએ Navratriના પોશાક તથા આભૂષણોની ખરીદી જોવા મળે છે. સુરત, વડોદરા, રાજકોટ અને અન્ય શહેરોમાં પણ ગરબા માટેની ફેશનની ખાસ રેન્જ બજારમાં ઉપલબ્ધ હોય છે.ઓનલાઈન શોપિંગનો ટ્રેન્ડ વધ્યો હોવા છતાં પરંપરાગત ગરબા પોશાક માટે સ્થાનિક બજારમાં ખરીદી કરવાનો અનુભવ ઘણા લોકો માટે Navratriનો ભાગ બની ગયો છે.

-> ગરબા સ્થળોની વિશેષ સ્ટોરી : અષ્ટમીના દિવસે ગુજરાતના મોટા ગરબા ગ્રાઉન્ડમાં વિશેષ રોનક જોવા મળે છે. વિશાળ સ્ટેજ, લાઇટિંગ, સંગીત અને પરંપરાગત ગરબા સાથે ખેલૈયાઓ મોટી સંખ્યામાં જોડાય છે.અમદાવાદ અને વડોદરા જેવા શહેરોમાં કેટલાક ગરબા સ્થળો પોતાની વિશાળતા, થીમ આધારિત સજાવટ અને જાણીતા કલાકારોના કાર્યક્રમો માટે ચર્ચામાં રહે છે. સુરત અને રાજકોટમાં પણ સ્થાનિક આયોજકો દ્વારા વિશેષ ગરબા નાઈટનું આયોજન કરવામાં આવે છે.ગરબા સ્થળોએ વધતી ભીડને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજકો દ્વારા પ્રવેશ, પાર્કિંગ, સુરક્ષા, પાણી અને તબીબી સહાય જેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.

-> ભક્તિ સાથે ઉત્સવનો રંગ : Navratriનો આઠમો દિવસ એટલે એક તરફ મા મહાગૌરીની શાંતિપૂર્ણ આરાધના અને બીજી તરફ ગુજરાતના ગરબાની ધમાલ. મંદિરોમાં અષ્ટમી પૂજા અને કન્યા પૂજન થાય છે, જ્યારે સાંજે ગરબા મેદાનોમાં રંગબેરંગી પોશાકમાં ખેલૈયાઓ માતાજીના ગરબે રમે છે.મા મહાગૌરીની પૂજા ભક્તો માટે શુદ્ધતા, શાંતિ અને સકારાત્મકતાનો સંદેશ આપે છે. અષ્ટમીનું કન્યા પૂજન સ્ત્રીશક્તિના સન્માન સાથે જોડાય છે, જ્યારે ગુજરાતની ફેશન, બજારો અને ગરબા સ્થળો આ પવિત્ર પર્વને સાંસ્કૃતિક રંગ આપે છે.