હોર્મુઝ સંકટ વચ્ચે ભારતનો ₹40,000 કરોડનો મેગા પ્લાન, ઓમાન-ગુજરાત ગેસ પાઇપલાઇનથી ઊર્જા સુરક્ષાને મળશે નવી દિશા

મધ્ય પૂર્વમાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને સર્જાયેલી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવા માટે એક મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના પર ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ઓમાનથી ગુજરાત સુધી અરબ સાગરના પેટાળમાં આશરે 2,000 કિલોમીટર લાંબી ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન બિછાવવાના પ્રસ્તાવને ફરી ગતિ મળી છે. અંદાજે ₹40,000 કરોડના ખર્ચે તૈયાર થનારો આ પ્રોજેક્ટ ભારત માટે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ગેમચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

હોર્મુઝ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ
ભારત પોતાની કુદરતી ગેસની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. હાલમાં ખાડી દેશોમાંથી આવતી LNGનો મોટો ભાગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મારફતે ભારત સુધી પહોંચે છે. જો આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગમાં કોઈ અવરોધ સર્જાય તો ભારતના ઊર્જા પુરવઠા પર સીધી અસર પડી શકે છે. આ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત ઓમાનથી સીધો ગેસ મેળવવા માટે ડીપ-સી પાઇપલાઇન વિકલ્પ પર કામ કરી રહ્યું છે. આ પાઇપલાઇન સીધી ગુજરાતના કિનારા સાથે જોડાશે, જેના કારણે ગેસનો પુરવઠો વધુ સુરક્ષિત અને સ્થિર બની શકશે.

વિશ્વના સૌથી પડકારજનક પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ થશે
આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ટેક્નિકલ જટિલતા છે. પાઇપલાઇનનો એક ભાગ સમુદ્રની સપાટીથી 3,000 મીટરથી વધુ ઊંડાઈએ બિછાવવામાં આવશે. આ કારણે તેને વિશ્વના સૌથી પડકારજનક દરિયાઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં ગણવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રોજેક્ટને પ્રોત્સાહન આપતી South Asia Gas Enterprise (SAGE) દ્વારા પ્રાથમિક ટેક્નિકલ અને નાણાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. હવે સરકારની વિવિધ એજન્સીઓ દ્વારા તેની વ્યાપક સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે.

ગેસ આયાત થશે સસ્તી
હાલમાં LNG આયાત પ્રક્રિયામાં ગેસને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પરિવર્તિત કરીને વિશેષ જહાજો દ્વારા ભારત લાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને ફરી ગેસમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ખર્ચાળ અને સમયખાઉ છે. નવી પાઇપલાઇન કાર્યરત થયા બાદ ગેસ સીધો ભારત સુધી પહોંચશે, જેના કારણે પરિવહન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. નિષ્ણાતોના મતે, ગેસ ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ પ્રતિ MMBtu દીઠ લગભગ 2 થી 2.25 ડોલર સુધી રહી શકે છે, જે વર્તમાન વ્યવસ્થાની સરખામણીએ વધુ કિફાયતી છે.

વ્યૂહાત્મક સંબંધોને પણ મળશે બળ
આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ઊર્જા સુરક્ષા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારત અને ઓમાન વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધોને પણ વધુ મજબૂત બનાવશે. ઓમાનને લાંબા ગાળાનો વિશ્વસનીય ગ્રાહક મળશે, જ્યારે ભારતને સ્થિર અને સુરક્ષિત ઊર્જા પુરવઠો સુનિશ્ચિત થશે.

પડકારો પણ ઓછા નથી
જોકે પ્રોજેક્ટ મહત્ત્વાકાંક્ષી છે, પરંતુ તેની સામે અનેક પડકારો પણ છે. સમુદ્રની અત્યંત ઊંડાઈમાં પાઇપલાઇનનું બાંધકામ અને મેન્ટેનન્સ કરવું સરળ નથી. કોઈ લીકેજ અથવા ટેક્નિકલ ખામી સર્જાય તો તેની મરામત માટે અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજી અને વિશેષ સાધનોની જરૂર પડશે. તે ઉપરાંત, ₹40,000 કરોડના અંદાજિત ખર્ચ સાથે જોડાયેલા નાણાકીય પડકારો, રોકાણકારોની ભાગીદારી, ખર્ચની વહેંચણી અને લાંબા ગાળાના ગેસ ખરીદી કરારો જેવા મુદ્દાઓ પર પણ અંતિમ નિર્ણય લેવો બાકી છે.

ઊર્જા સ્વતંત્રતા તરફ મોટું પગલું
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, લાલ સમુદ્રમાં વધતી અસ્થિરતા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને સર્જાયેલા જોખમોએ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાની નાજુકતા સ્પષ્ટ કરી છે. આવી સ્થિતિમાં ઓમાન-ગુજરાત ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન ભારત માટે માત્ર એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ નહીં, પરંતુ ઊર્જા સ્વતંત્રતા અને લાંબા ગાળાની સુરક્ષા તરફનું વ્યૂહાત્મક પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભવિષ્યમાં આ જ પાઇપલાઇન નેટવર્કનો ઉપયોગ હાઇડ્રોજન જેવી સ્વચ્છ ઊર્જાના પરિવહન માટે પણ થઈ શકે છે, જે ભારતના ગ્રીન એનર્જી લક્ષ્યોને આગળ વધારવામાં મદદરૂપ બનશે.