Gujarat ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય બન્યું બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કનું મહત્વનું પ્રજનન કેન્દ્ર Wildlife Paradise 2026

ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય બન્યું બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કનું મહત્વનું પ્રજનન કેન્દ્ર, 100% સફળતા સાથે 8 બચ્ચાંનો જન્મ

જામનગર: Gujaratના વન્યજીવ અને પક્ષી સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે. જામનગર જિલ્લામાં આવેલું ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક એટલે કે કાળી ડોક ઢોંકના પ્રજનન માટે અત્યંત મહત્વનું સ્થળ બની રહ્યું છે. Gujarat ઇકોલોજિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (GEER) ફાઉન્ડેશનના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં આ પક્ષીની પ્રજનન પ્રક્રિયા, રહેઠાણ, માળાની પસંદગી અને માતા-પિતાની સંભાળ અંગે અનેક રસપ્રદ તારણો સામે આવ્યા છે.

અભ્યાસ દરમિયાન બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના ચાર સક્રિય માળાઓનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ખાસ વાત એ છે કે ચારેય માળામાંથી સફળતાપૂર્વક બચ્ચાં બહાર આવ્યા હતા. દરેક પ્રજનન જોડીએ બે-બે બચ્ચાંનો ઉછેર કર્યો હતો. આમ, કુલ આઠ બચ્ચાંની સફળતાપૂર્વક નોંધ કરવામાં આવી છે. આ પરિણામ ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યને બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક માટે મહત્વપૂર્ણ પ્રજનન સ્થળ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

Gujarat વન વિભાગ હેઠળની સ્વાયત્ત સંસ્થા GEER ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલો આ અભ્યાસ જુલાઈ 2024થી માર્ચ 2025 દરમિયાન હાથ ધરાયો હતો. અભ્યાસમાં ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કની વસ્તી, પ્રજનન પરિસ્થિતિશાસ્ત્ર, માળાના સ્થળોની વિશેષતાઓ અને પ્રજનન સફળતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.આ સંશોધન GEER ફાઉન્ડેશનના વૈજ્ઞાનિકો સંદીપ મુંજપરા, દિવ્યરાજસિંહ જાડેજા, નિતા સોલંકી, અમિતકુમાર નાયક અને બી.પી. પતી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સંશોધન માટે અભયારણ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં વ્યાપક ક્ષેત્ર સર્વે હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો.સંશોધકોએ અભયારણ્યના આઠ મેનેજમેન્ટ ઝોનમાં 48 જિયોરેફરન્સ્ડ સેમ્પલિંગ પોઈન્ટનો ઉપયોગ કર્યો હતો. માળાઓનું નિરીક્ષણ, પક્ષીઓની વર્તણૂકનું અવલોકન અને રહેઠાણની પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન 320 કલાકથી વધુ સમયનું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું.

-> ચાર માળામાંથી આઠ બચ્ચાંનો સફળ ઉછેર : Gujarat અભ્યાસનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ તારણ બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કની પ્રજનન સફળતા સાથે જોડાયેલું છે. સંશોધન હેઠળ આવેલા ચારેય સક્રિય માળામાં એક-એક પ્રજનન જોડી જોવા મળી હતી અને દરેક જોડીએ બે બચ્ચાંનો સફળતાપૂર્વક ઉછેર કર્યો હતો.આ રીતે ચાર માળામાંથી કુલ આઠ બચ્ચાં નોંધાયા હતા. સાથે જ અભયારણ્યમાં નિયમિત રીતે જોવા મળતા પાંચ બિન-પ્રજનન પુખ્ત પક્ષીઓ પણ નોંધાયા હતા. અભ્યાસ સમયગાળા દરમિયાન વિસ્તારમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કની સંખ્યા 21થી વધુ નોંધાઈ હતી.ચારેય માળામાંથી બચ્ચાં સફળતાપૂર્વક બહાર આવ્યા હોવાથી અભ્યાસમાં 100 ટકા ફ્લેજિંગ સફળતા દર નોંધાયો હતો. સંશોધકો માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ પરિણામ છે, કારણ કે તે દર્શાવે છે કે ખીજડિયા અભયારણ્યમાં આ પક્ષીના પ્રજનન માટે જરૂરી કુદરતી પરિસ્થિતિઓ ઉપલબ્ધ છે.

અભ્યાસ દરમિયાન બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના માળા અંગે પણ રસપ્રદ માહિતી મળી હતી. ચારેય સક્રિય માળા ગાંડા બાવળનાં વૃક્ષો પર બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ માળા જમીનથી આશરે 3થી 4.5 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલા હતા.સામાન્ય રીતે બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક મોટા કદના સ્થાનિક વૃક્ષો પર માળા બનાવવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, ખીજડિયા વિસ્તારમાં યોગ્ય સ્થાનિક વૃક્ષોની ઉપલબ્ધતા ઓછી હોય ત્યારે ગાંડા બાવળ જેવા વૃક્ષો પણ માળા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હોવાનું સંશોધનમાં સામે આવ્યું છે.આ તારણ પક્ષીના રહેઠાણ વ્યવસ્થાપન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

-> છીછરા પાણી અને ખોરાકની ઉપલબ્ધતા મહત્વપૂર્ણ : બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક માટે માત્ર પાણીની ઉપલબ્ધતા પૂરતી નથી. સફળ પ્રજનન માટે યોગ્ય ખોરાક, માળા બાંધવા માટે વૃક્ષો, છીછરા પાણીવાળા વિસ્તારો, જળસપાટી ઉપરની વનસ્પતિ અને ઓછો માનવીય વિક્ષેપ પણ જરૂરી છે.અભ્યાસમાં જોવા મળેલા ચારેય માળાઓ 0.3થી 0.7 મીટરની ઊંડાઈ ધરાવતા છીછરા પાણીવાળા વિસ્તારોની નજીક હતા. આસપાસ ખુલ્લું પાણી, જળચર વનસ્પતિ અને ઊંચાણવાળા વિસ્તારો પણ જોવા મળ્યા હતા.આ પ્રકારના વિસ્તારોમાં માછલી, ઉભયજીવી, ક્રસ્ટેશિયન અને વિવિધ જળચર અપૃષ્ઠવંશી જીવો જેવા ખોરાકના સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ રહે છે. આ ખોરાક પ્રજનન કરતા પક્ષીઓ અને તેમના બચ્ચાં માટે અત્યંત જરૂરી છે.

સંશોધન દરમિયાન બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના પ્રજનન ચક્ર અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ માહિતી મળી હતી. સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર દરમિયાન પ્રજનન સંબંધિત વર્તણૂકમાં ફેરફાર જોવા મળે છે.ત્યારબાદ ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં માળા બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ઓક્ટોબરના અંતથી નવેમ્બરની શરૂઆત દરમિયાન બચ્ચાં ઈંડાંમાંથી બહાર આવવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે. ત્યારબાદ ડિસેમ્બર સુધી બચ્ચાંની સઘન સંભાળ રાખવામાં આવે છે.વર્ષના અંત સુધીમાં બચ્ચાં માળામાંથી બહાર નીકળે છે અને તેમનું પ્રજનન ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

-> માતા-પિતાની સંભાળે સંશોધકોને પણ આશ્ચર્યચકિત કર્યા : બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક પોતાના બચ્ચાંની સંભાળમાં અત્યંત સક્રિય રહે છે. અભ્યાસ દરમિયાન 89 નિરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન પુખ્ત પક્ષીઓ માળાની મુલાકાત લે ત્યારે સરેરાશ 62 મિનિટ સુધી માળામાં હાજર રહેતા હોવાનું નોંધાયું હતું.સંશોધનમાં વધુ એક રસપ્રદ બાબત સામે આવી. ખોરાક મેળવવા માટે કરવામાં આવેલી લગભગ 94 ટકા ઉડાનોમાં એક માતા-પિતા પક્ષી માળા પર પાછા આવીને બીજા પક્ષીની જવાબદારી સંભાળતું હતું. આથી બંને માતા-પિતા બચ્ચાંની સંભાળમાં સંકલિત રીતે ભાગ લેતા હોવાનું જણાયું.માળાના નિરીક્ષણ દરમિયાન માળું ત્યજી દેવાની, શિકારી પ્રાણીઓ દ્વારા હુમલો થવાની કે બચ્ચાંના મૃત્યુની કોઈ ઘટના નોંધાઈ નહોતી.

-> માળું છોડ્યા બાદ પણ બચ્ચાં માતા-પિતા પર નિર્ભર : બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના બચ્ચાં માળામાંથી બહાર આવ્યા પછી તરત સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર બની જતા નથી. સંશોધકોએ નોંધ્યું કે માળું છોડ્યા બાદ પણ બચ્ચાં ખોરાક માટે પોતાના માતા-પિતા પર નિર્ભર રહેતા હતા.બચ્ચાં દ્વારા ખોરાક માટે વારંવાર વિનંતી કરવી અને માતા-પિતા દ્વારા ખોરાક વહેંચવાની ઘટનાઓ પણ નોંધાઈ હતી. આ લાંબા સમય સુધી ચાલતી પિતૃસંભાળ અને બચ્ચાંમાં ધીમે ધીમે સ્વતંત્ર રીતે ખોરાક મેળવવાની ક્ષમતા વિકસતી હોવાનો સંકેત આપે છે.

Gujarat વન્યજીવ નિષ્ણાતોના મતે, આ સંશોધન ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યના પર્યાવરણીય મહત્વને વધુ મજબૂત બનાવે છે. અહીં સ્થિર જળ પરિસ્થિતિ, પૂરતો ખોરાક, માળા માટે યોગ્ય સ્થળો અને પ્રમાણમાં ઓછો માનવીય વિક્ષેપ બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના સફળ પ્રજનનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.આ તારણોને આધારે ભવિષ્યમાં અભયારણ્યના સંરક્ષણ અને રહેઠાણ વ્યવસ્થાપન માટે વધુ અસરકારક આયોજન કરી શકાય છે. ખાસ કરીને છીછરા પાણીવાળા વિસ્તારો, જળચર વનસ્પતિ, ખોરાકના સ્ત્રોતો અને માળા બાંધવા માટે યોગ્ય વૃક્ષોનું સંરક્ષણ જરૂરી બનશે.

 -> Gujarat માટે ગૌરવની વાત : બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક ભારતનાં વિશિષ્ટ અને મોટા જળપક્ષીઓમાંનું એક છે અને વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ રક્ષિત પ્રજાતિ છે. ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યમાં તેની સફળ પ્રજનન પ્રવૃત્તિ Gujaratના કુદરતી વારસા અને પક્ષી સંરક્ષણ માટે સારા સમાચાર છે.

Gujarat વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ GEER ફાઉન્ડેશનની સંશોધન ટીમને અભિનંદન પાઠવતા જણાવ્યું કે અભ્યાસથી બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના વર્તન અને પ્રજનન પરિસ્થિતિશાસ્ત્ર અંગે નવી માહિતી મળી છે. આ તારણોના આધારે પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે વધુ અસરકારક પગલાં લઈ શકાય તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.Gujarat આ સમગ્ર અભ્યાસથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય માત્ર પક્ષીઓ માટે આશ્રયસ્થાન નથી, પરંતુ બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના સફળ પ્રજનન માટે Gujaratનું મહત્વપૂર્ણ કુદરતી કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. ચાર માળામાંથી આઠ બચ્ચાંનો ઉછેર અને 100 ટકા ફ્લેજિંગ સફળતા દર આ અભયારણ્યની પર્યાવરણીય ક્ષમતાને દર્શાવે છે. ભવિષ્યમાં યોગ્ય સંરક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને રહેઠાણ વ્યવસ્થાપન દ્વારા ખીજડિયાને બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક સહિત અનેક જળપક્ષીઓ માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ પ્રજનન અને સંરક્ષણ કેન્દ્ર બનાવી શકાય છે.

• us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276