Bindia
ગુજરાતની સ્થાપના પહેલાંથી જ રાજ્યના જળસંચય અને સિંચાઈ વિકાસ માટે મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ અંગે આયોજન શરૂ થઈ ગયું હતું. વર્ષ 1949થી ઉકાઈ બહુહેતુક યોજનાના નિર્માણ કાર્યનો પાયો નંખાયો હતો. આજે દાયકાઓ બાદ પણ ઉકાઈ-કાકરાપાર બહુહેતુક યોજના દક્ષિણ ગુજરાત માટે માત્ર એક જળાશય કે ડેમ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સિંચાઈ, વીજ ઉત્પાદન, પીવાના પાણી, ઔદ્યોગિક જળ પુરવઠો અને પૂર નિયંત્રણ સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. તાપી જિલ્લાના સોનગઢ તાલુકાના ઉકાઈ ગામ પાસે આવેલી આ યોજના રાજ્યની જૂની અને મહત્વપૂર્ણ બહુહેતુક યોજનાઓમાંની એક છે. ખાસ કરીને સુરત, તાપી, નવસારી, વલસાડ અને ભરૂચ સહિતના વિસ્તારોના કૃષિ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે ઉકાઈ યોજનાનું મહત્વ સીધું જોડાયેલું છે.
1949થી શરૂ થયો ઉકાઈ-કાકરાપાર યોજનાનો સફર
તાપી River નદી પર નિર્મિત ઉકાઈ-કાકરાપાર યોજના બે મુખ્ય તબક્કામાં વિકસાવવામાં આવી હતી. પ્રથમ તબક્કામાં 1949થી 1954 દરમિયાન કાકરાપાર વીયરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ વીયરની લંબાઈ આશરે 633.50 મીટર છે. ત્યારબાદ ઉકાઈ બંધના નિર્માણ માટે આયોજન આગળ વધ્યું. ઓગસ્ટ 1961માં પ્લાનિંગ કમિશનની મંજૂરી અને ફેબ્રુઆરી 1962માં રાજ્ય સરકારની મંજૂરી બાદ વર્ષ 1964માં ઉકાઈ ડેમનું કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. લાંબા સમયના નિર્માણ બાદ 1972માં ઉકાઈ બંધનું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું. ઉકાઈ જળાશયમાં પ્રથમ વખત વર્ષ 1973માં પાણી ભરવામાં આવ્યું હતું. એટલે કે આ વિશાળ River જળાશયને કાર્યરત થયાને હવે પાંચ દાયકાથી વધુ સમય થઈ ગયો છે.
600 ચોરસ કિલોમીટરમાં પથરાયેલું વિશાળ જળાશય
ઉકાઈ જળાશયનું કદ તેની વિશાળતા દર્શાવે છે. આશરે 600 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા 7,497 મિલિયન ઘન મીટર છે, જ્યારે જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા આશરે 6,615 મિલિયન ઘન મીટર છે. બંધથી ઉપરવાસમાં જળાશયની લંબાઈ લગભગ 112 કિલોમીટર અને સરેરાશ પહોળાઈ આશરે 5.5 કિલોમીટર છે. પૂર્ણ જળ સપાટીએ જળાશયની પરિધિ આશરે 525 કિલોમીટર સુધી પહોંચે છે. આ આંકડા પરથી જ અંદાજ લગાવી શકાય છે કે દક્ષિણ ગુજરાતની જળ વ્યવસ્થામાં ઉકાઈ ડેમનું સ્થાન કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે.
3.31 લાખ હેક્ટરથી વધુ જમીનને સિંચાઈનો લાભ
ઉકાઈ-કાકરાપાર યોજનાનો સૌથી મોટો ફાયદો ખેતી ક્ષેત્રને મળ્યો છે. યોજના હેઠળ આશરે 3,31,557 હેક્ટર વિસ્તારમાં સિંચાઈનો લાભ મળે છે. સુરત, તાપી, નવસારી, વલસાડ અને ભરૂચ જેવા જિલ્લાઓમાં ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતામાં ઉકાઈ યોજનાનું યોગદાન મહત્વપૂર્ણ છે. સિંચાઈની સુવિધા વધવાથી ખેડૂતોને ખેતીમાં પાણીની અનિશ્ચિતતા સામે રાહત મળે છે અને વિવિધ પાકોનું ઉત્પાદન શક્ય બને છે. આ ઉપરાંત River ઉકાઈ-પૂર્ણા ઉચ્ચતળ નહેર, સોનગઢ-ઉચ્છલ-નિઝર, કાકરાપાર-ગોરધા-વડ અને તાપી-કરજણ જેવી ઉદ્વહન સિંચાઈ યોજનાઓ મારફતે પણ વિવિધ વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે. ઉકાઈ-પૂર્ણા ઉચ્ચતળ નહેરની લંબાઈ આશરે 51,110 મીટર છે અને તેની વહન ક્ષમતા 480 ક્યુસેક જેટલી છે. આ નહેરો અને સંબંધિત સિંચાઈ માળખાઓના કારણે હજારો હેક્ટર જમીન તથા અનેક ગ્રામ્ય વિસ્તારોને પાણીનો લાભ મળે છે.
298 ગામો સુધી પહોંચે છે સિંચાઈનું પાણી
ઉકાઈ આધારિત વિવિધ સિંચાઈ યોજનાઓથી તાપી, સુરત અને નર્મદા જિલ્લાના કુલ 298 ગામોને પણ લાભ મળે છે. આ રીતે River ઉકાઈ માત્ર એક જિલ્લામાં કેન્દ્રિત યોજના નથી, પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાતના વિશાળ વિસ્તારમાં કૃષિ આધારિત અર્થતંત્રને ટેકો આપતી જળ વ્યવસ્થા છે. સિંચાઈ માટે પાણી મળવાથી ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખેતી સાથે સંકળાયેલી અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને પણ વેગ મળે છે.
વીજ ઉત્પાદન માટે પણ ઉકાઈનું વિશેષ મહત્વ
River ઉકાઈ બહુહેતુક યોજનાની વિશેષતા એ છે કે તેનો ઉપયોગ માત્ર સિંચાઈ માટે થતો નથી. રાજ્યના વીજ પુરવઠા માટે પણ ઉકાઈ જળાશયનું મહત્વ નોંધપાત્ર છે. ઉકાઈ યોજનાથી ઉકાઈ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ, ઉકાઈ હાઇડ્રો પાવર પ્લાન્ટ અને કાકરાપાર અણુ મથક સહિતના મહત્વપૂર્ણ વીજ ઉત્પાદન મથકોને પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. ઉકાઈ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટની ક્ષમતા 1,110 મેગાવોટ, હાઇડ્રો પાવર પ્લાન્ટની ક્ષમતા 305 મેગાવોટ અને કાકરાપાર અણુ મથકની ક્ષમતા 1,840 મેગાવોટ હોવાનું જણાવાયું છે. આ રીતે જળ સંસાધન અને ઊર્જા ઉત્પાદન વચ્ચે ઉકાઈ યોજના મહત્વપૂર્ણ કડીનું કામ કરે છે.
ઉકાઈ યોજનાનો લાભ માત્ર ખેડૂતો કે વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર સુધી સીમિત નથી. દક્ષિણ ગુજરાતના અનેક શહેરો અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો માટે પણ આ જળસ્રોત મહત્વપૂર્ણ છે. ભરૂચ, સુરત, નવસારી અને વલસાડ જિલ્લાના વિવિધ શહેરોમાં મહાનગરપાલિકા, નગરપાલિકા અને પાણી પુરવઠા યોજનાઓ મારફતે પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત GIDCના ઔદ્યોગિક વિસ્તારો, જે.કે. પેપર મિલ અને સુગર ફેક્ટરીઓ સહિતના ઔદ્યોગિક એકમોને પણ પાણી પુરવઠો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. એટલે ઉકાઈ જળાશય દક્ષિણ ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ આધાર બની રહ્યો છે.
તાપી નદી અને ઉકાઈ જળાશયનો સંબંધ
ઉકાઈ યોજના તાપી River નદી પર આધારિત છે. તાપી નદીનો ઉદ્ભવ મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના મુલતાઈ વિસ્તારમાં થાય છે. આશરે 724 કિલોમીટર લાંબી તાપી નદીમાંથી 214 કિલોમીટરનો પ્રવાહ ગુજરાતમાં જોવા મળે છે. તાપી ગુજરાતની પશ્ચિમ તરફ વહેતી મહત્વપૂર્ણ નદીઓમાંની એક છે. ઉકાઈ જળાશય આગળ તેનો સ્ત્રાવ વિસ્તાર આશરે 62,225 ચોરસ કિલોમીટર છે. ચોમાસા દરમિયાન તાપી River નદીમાં પાણીના પ્રવાહમાં વધારો થતો હોવાથી ઉકાઈ જળાશયના પાણીનું નિયમન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું યોગ્ય સંચાલન સિંચાઈ અને પાણી પુરવઠા ઉપરાંત પૂર નિયંત્રણ માટે પણ જરૂરી છે.
દક્ષિણ ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થાનો આધાર
ઉકાઈ-કાકરાપાર યોજના સાથે કૃષિ, ઉદ્યોગ, વીજ ઉત્પાદન અને પાણી પુરવઠા જેવા અનેક ક્ષેત્રો સીધા જોડાયેલા હોવાથી તેનો દક્ષિણ ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા પર વ્યાપક પ્રભાવ છે. ખેડૂતોને સિંચાઈનું પાણી, શહેરોને પીવાનું પાણી, ઉદ્યોગોને જરૂરી જળ પુરવઠો અને વીજ ઉત્પાદન માટે પાણી—આ તમામ ક્ષેત્રોમાં એક જ યોજનાનું યોગદાન જોવા મળે છે. આ કારણે ઉકાઈ યોજનાને દક્ષિણ ગુજરાતની જીવાદોરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ભવિષ્ય માટે જળ સંચાલનનું મહત્વ
હવામાનમાં થતા ફેરફારો, અનિયમિત વરસાદ, વધતી વસ્તી અને કૃષિ-ઔદ્યોગિક પાણીની વધતી માંગને ધ્યાનમાં રાખીને ઉકાઈ જેવા મોટા જળાશયોનું વૈજ્ઞાનિક અને અસરકારક સંચાલન વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. જળસંગ્રહની ક્ષમતાનો યોગ્ય ઉપયોગ, સિંચાઈનું કાર્યક્ષમ આયોજન, પીવાના પાણીની જરૂરિયાતો અને પૂર નિયંત્રણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું ભવિષ્યમાં પણ મોટો પડકાર રહેશે.
ઉકાઈ-કાકરાપાર બહુહેતુક યોજના ગુજરાતના જળસંપત્તિ વિકાસના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન છે. વર્ષ 1949થી શરૂ થયેલી તેની સફર આજે પાંચ દાયકાથી વધુ સમય બાદ પણ દક્ષિણ ગુજરાતના વિકાસ માટે એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આશરે 600 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું વિશાળ River જળાશય, 7,497 મિલિયન ઘન મીટરની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા અને 3.31 લાખ હેક્ટરથી વધુ સિંચાઈ વિસ્તાર તેને રાજ્યની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જળ યોજનાઓમાં સ્થાન અપાવે છે. River સિંચાઈ ઉપરાંત વીજ ઉત્પાદન, પીવાનું પાણી, ઔદ્યોગિક પાણી પુરવઠો અને પૂર નિયંત્રણ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં ઉકાઈ યોજનાનું યોગદાન છે. તેથી ઉકાઈ માત્ર એક ડેમ નહીં પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાતના કૃષિ, ઔદ્યોગિક અને સામાજિક વિકાસ સાથે જોડાયેલી વિશાળ બહુહેતુક જળ વ્યવસ્થા છે.
- Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAGRAM : https:// bindia.in
- FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
