સઉદી-પાકિસ્તાન-તુર્કીના સંરક્ષણ કરારમાં ઈરાનને આમંત્રણ? મધ્યપૂર્વની રાજનીતિમાં મોટા ફેરફારના સંકેત

મધ્યપૂર્વની બદલાતી ભૂરાજકીય સ્થિતિ વચ્ચે સઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે થયેલા મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ કરારને લઈને નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અહેવાલો અનુસાર ઈરાનને પણ આ નવા સંરક્ષણ માળખામાં જોડાવા માટે આમંત્રણ મળ્યું છે અને તેહરાન આ દરખાસ્ત અંગે વિચારણા કરી રહ્યું છે. જોકે, આ આમંત્રણ અંગે ઈરાન, સઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન કે તુર્કીની સરકાર તરફથી હજુ સુધી સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે કે 7 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીએ મક્કામાં Makkah Joint Defence Agreement પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. કરાર મુજબ ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલા તરીકે ગણવામાં આવશે. આ જોગવાઈને કારણે કેટલાક વિશ્લેષકોએ આ કરારની તુલના નાટોના સામૂહિક સંરક્ષણ સિદ્ધાંત સાથે કરી છે.

ઈરાનને આમંત્રણ મળ્યાનો દાવો

ઈરાનના સંસદની ન્યૂઝ એજન્સી Khaneh Mellatના વડા મહેદી રહીમીને ટાંકીને લેબનોનની અલ-મયાદીન દ્વારા અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે કે ઈરાનને મક્કા સંરક્ષણ કરારમાં જોડાવા માટે આમંત્રણ મળ્યું છે. રહીમીના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાન આ મુદ્દે વિચારણા કરી રહ્યું છે.

રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ પ્રકારનું પ્રાદેશિક સુરક્ષા છત્ર ઊભું થવું ઈરાન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. જોકે, આ દાવાની સ્વતંત્ર સત્તાવાર પુષ્ટિ હજુ થઈ નથી. તેથી ઈરાન ખરેખર આ ગઠબંધનમાં જોડાશે કે નહીં તે અંગે હાલમાં કોઈ નિશ્ચિત નિર્ણય જાહેર થયો નથી.

મક્કા કરાર શું છે?

સઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીએ 7 ઓગસ્ટે મક્કામાં આ સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર કર્યો હતો. સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સામૂહિક સુરક્ષા અને સંરક્ષણ સહયોગ મજબૂત કરવાનો છે.

કરારમાં કોઈ એક સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલો ગણવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવા, સામૂહિક પ્રતિરોધક ક્ષમતા મજબૂત કરવા અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સંકલન વધારવાની વાત કરવામાં આવી છે.

‘ઇસ્લામિક નાટો’ નામ કેમ ચર્ચામાં?

આ કરારને કેટલાક મીડિયા અહેવાલો અને વિશ્લેષકો દ્વારા અનૌપચારિક રીતે ‘ઇસ્લામિક નાટો’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી રહ્યો છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે કોઈ એક સભ્ય પર હુમલો થાય તો તેને તમામ સભ્યો પર હુમલો માનવાની જોગવાઈ નાટોના Article 5 સાથે સરખાવવામાં આવે છે.

જોકે, નિષ્ણાતોના મતે મક્કા કરારને સીધો નાટો સમાન ગણવો યોગ્ય નથી. હાલ તેમાં નાટો જેવી સંકલિત સૈન્ય કમાન્ડ, સંયુક્ત બજેટ અથવા એટલી ઊંડી સંસ્થાગત સૈન્ય વ્યવસ્થા નથી. તેથી ‘ઇસ્લામિક નાટો’ શબ્દને મુખ્યત્વે રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક ઉપમા તરીકે જોવામાં આવે છે.

ઈજિપ્ત અને બાંગ્લાદેશનું નામ પણ ચર્ચામાં

મક્કા સંરક્ષણ કરારના વિસ્તરણની શક્યતાઓ અંગે ઈજિપ્તનું નામ અગાઉથી ચર્ચામાં હતું. તુર્કીના વિદેશમંત્રી હાકાન ફિદાનએ ઈજિપ્તને સંભવિત સભ્ય તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર ગણાવ્યું હતું અને ટેકનિકલ મુદ્દાઓ ઉકેલાયા બાદ ઈજિપ્ત જોડાઈ શકે તેવી આશા વ્યક્ત કરી હતી.

બીજી તરફ બાંગ્લાદેશે પણ આ પ્રકારના આર્થિક અથવા સંરક્ષણ માળખામાં જોડાવાની શક્યતા અંગે સકારાત્મક વલણ દર્શાવ્યું છે. બાંગ્લાદેશના વિદેશી બાબતોના સલાહકાર હ્યુમાયુન કબીરે કહ્યું હતું કે દેશ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત અને બદલાતા વૈશ્વિક આર્થિક તથા વ્યૂહાત્મક પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેશે.

ઈરાન જોડાય તો શું બદલાશે?

જો ઈરાન ખરેખર મક્કા સંરક્ષણ માળખામાં જોડાય છે તો મધ્યપૂર્વના હાલના ભૂરાજકીય સમીકરણોમાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે. ખાસ કરીને સઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી રહેલા વ્યૂહાત્મક મતભેદોને જોતા એક જ સંરક્ષણ માળખામાં બંને દેશોની હાજરી અસામાન્ય વિકાસ ગણાશે.

આ સ્થિતિમાં આ ગઠબંધનનો સ્વભાવ માત્ર કોઈ ચોક્કસ દેશ સામેના સુરક્ષા માળખા તરીકે નહીં પરંતુ વ્યાપક પ્રાદેશિક સુરક્ષા મંચ તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. જોકે, ઈરાનના જોડાણ અંગે હજુ સત્તાવાર પુષ્ટિ ન હોવાથી હાલમાં આને સંભાવના તરીકે જ જોવી યોગ્ય છે.

મધ્યપૂર્વમાં નવા શક્તિ સમીકરણના સંકેત

મક્કા કરાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે મધ્યપૂર્વમાં સુરક્ષા અને સૈન્ય સંબંધિત તણાવ ઊંચો છે. સઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન દ્વારા સંરક્ષણ સહયોગ વધારવાનો નિર્ણય આ ક્ષેત્રના દેશો પોતાની સુરક્ષા ક્ષમતા અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને નવા સ્વરૂપમાં ગોઠવી રહ્યા હોવાના સંકેત આપે છે.

આગામી સમયમાં ઈજિપ્ત, બાંગ્લાદેશ અથવા અન્ય દેશો આ માળખામાં જોડાય છે કે નહીં અને ઈરાનને મળેલા આમંત્રણ અંગે સત્તાવાર નિર્ણય શું આવે છે તેના પર સમગ્ર વિસ્તારની નજર રહેશે. હાલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ઈરાનના જોડાણનો દાવો હજુ સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ પામ્યો નથી, જ્યારે સઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચેનો મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર સત્તાવાર રીતે થઈ ચૂક્યો છે.

 

• us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAFollow GRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276