શું પુતિન જાપાન સામે યુદ્ધની તૈયારી કરી રહ્યા છે? કુરિલ ટાપુઓ પાસે રશિયાની મોટી સૈન્ય કવાયતથી તણાવ વધ્યો

રશિયા અને જાપાન વચ્ચે કુરિલ ટાપુઓને લઈને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો વિવાદ ફરી એકવાર ઉગ્ર બન્યો છે. રશિયાએ વિવાદિત દક્ષિણ કુરિલ ટાપુઓની આસપાસ મોટી સૈન્ય કવાયત શરૂ કરી છે, જેમાં યુદ્ધજહાજો, પરમાણુ શક્તિથી ચાલતી સબમરીન અને તટિય મિસાઇલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ કવાયત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને તાજેતરમાં જ વિવાદિત એટોરોફુ (ઇટુરુપ) ટાપુની મુલાકાત લીધી હતી. જાપાને પુતિનની મુલાકાત અને ત્યારબાદની સૈન્ય ગતિવિધિઓ સામે સખત વિરોધ નોંધાવ્યો છે.

પરંતુ શું આનો અર્થ એ છે કે રશિયા જાપાન સામે યુદ્ધની તૈયારી કરી રહ્યું છે? હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે આવું કહેવું વહેલું ગણાશે. રશિયાએ આ કવાયતને નિયમિત સૈન્ય તાલીમનો ભાગ ગણાવી છે. જોકે, વિવાદિત વિસ્તારમાં આટલી મોટી લશ્કરી શક્તિનું પ્રદર્શન બંને દેશો વચ્ચેના તણાવને ચોક્કસપણે વધારી રહ્યું છે.

કુરિલ ટાપુઓ પાસે યુદ્ધની મિસાઇલ કવાયત

રશિયાની પેસિફિક ફ્લીટે 20 ઓગસ્ટે દક્ષિણ કુરિલ ટાપુઓ નજીક કથિત દુશ્મન યુદ્ધજહાજોના સમૂહને નિશાન બનાવવાની કવાયત કરી હતી. રશિયન સૈન્યના જણાવ્યા મુજબ લક્ષ્યો 300 કિલોમીટરથી વધુ દૂર હતા અને તમામ નિશાન સફળતાપૂર્વક ભેદવામાં આવ્યા હતા. કવાયતમાં ગાઇડેડ મિસાઇલ ક્રૂઝર વેરિયાગ, પરમાણુ શક્તિથી ચાલતી સબમરીન ઓમ્સ્ક અને કિનારેથી હુમલો કરી શકે તેવી બાસ્ટિયન મિસાઇલ સિસ્ટમ સામેલ હતી.

વેરિયાગે બે વલ્કન એન્ટી-શિપ મિસાઇલ છોડ્યાનો રશિયાએ દાવો કર્યો છે, જ્યારે ઓમ્સ્ક સબમરીનમાંથી ગ્રેનિટ ક્રૂઝ મિસાઇલનું પ્રેક્ટિસ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. કુરિલ ટાપુઓમાંથી બાસ્ટિયન સિસ્ટમે પણ ઓનિક્સ એન્ટી-શિપ મિસાઇલ છોડીને સમુદ્રમાં આવેલા કાલ્પનિક લક્ષ્યને નિશાન બનાવ્યું હતું.

13 હજારથી વધુ સૈનિકો અને 60 યુદ્ધજહાજ

આ કવાયત માત્ર મિસાઇલ પરીક્ષણ પૂરતી મર્યાદિત નથી. રશિયાની મોટી નૌકાદળ કવાયતમાં લગભગ 60 યુદ્ધજહાજો, સબમરીન અને લગભગ 30 વિમાન-હેલિકોપ્ટર સામેલ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. 13,000થી વધુ સૈનિકો પણ આ વ્યાપક સૈન્ય અભ્યાસમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે.

રશિયાએ કવાયત દરમિયાન નાગરિક જહાજોની અવરજવર અને વિમાનોની ઉડાન માટે સંબંધિત વિસ્તાર અગાઉથી બંધ રાખ્યો હતો. મોસ્કોએ તેને નિર્ધારિત કોમ્બેટ-ટ્રેનિંગ પ્રવૃત્તિનો ભાગ ગણાવ્યો છે.

પુતિનની કુરિલ મુલાકાતે વધાર્યો વિવાદ

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં પુતિનની તાજેતરની ઇટુરુપ મુલાકાતનું ખાસ મહત્વ છે. 13 ઓગસ્ટે પુતિન પહેલીવાર રશિયન રાષ્ટ્રપતિ તરીકે આ વિવાદિત ટાપુ પર પહોંચ્યા હતા. રશિયા આ ટાપુઓને પોતાના પ્રદેશનો ભાગ માને છે, જ્યારે જાપાન તેમને “નોર્ધર્ન ટેરિટરીઝ” કહીને પોતાનો પ્રદેશ ગણાવે છે.

પુતિનની મુલાકાત બાદ જાપાને રશિયન રાજદૂતને બોલાવીને સખત વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. જાપાનના વિદેશમંત્રી તોશિમિત્સુ મોટેગીએ કહ્યું હતું કે વિવાદિત ટાપુઓ પર રશિયાની લશ્કરી હાજરી મજબૂત કરવાના પ્રયાસોને જાપાન સ્વીકારી શકે નહીં.

જાપાન અને રશિયા વચ્ચે આટલો જૂનો વિવાદ કેમ?

કુરિલ ટાપુઓનો વિવાદ બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંતથી ચાલે છે. 1945માં સોવિયેત સંઘે આ ટાપુઓ પર કબજો કર્યો હતો. ત્યારથી રશિયા અને જાપાન વચ્ચે દક્ષિણ કુરિલના ચાર ટાપુઓ—ઇટુરુપ, કુનાશિર, શિકોટાન અને હાબોમાઇ—ને લઈને મતભેદ છે. જાપાન તેમને પોતાના “નોર્ધર્ન ટેરિટરીઝ” તરીકે ઓળખાવે છે, જ્યારે રશિયા તેમના પર વહીવટી અને સૈન્ય નિયંત્રણ ધરાવે છે.

આ પ્રાદેશિક વિવાદને કારણે બંને દેશો વચ્ચે આજે પણ ઔપચારિક શાંતિ સંધિ થઈ શકી નથી. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ જાપાને રશિયા સામે પશ્ચિમી પ્રતિબંધોમાં જોડાતા બંને દેશોના સંબંધો વધુ ખરાબ થયા છે.

શું રશિયા ખરેખર જાપાન પર હુમલો કરશે?

હાલની કવાયતને સીધી રીતે જાપાન સામે યુદ્ધની તૈયારી તરીકે ગણવી યોગ્ય નથી. રશિયાએ સત્તાવાર રીતે આ પ્રવૃત્તિને નિયમિત સૈન્ય તાલીમ ગણાવી છે. બીજી તરફ, કવાયતનું સ્થળ, તેમાં સામેલ સૈન્ય શક્તિ અને પુતિનની તાજેતરની કુરિલ મુલાકાતને જોતા તેનો વ્યૂહાત્મક સંદેશ પણ સ્પષ્ટ છે—મોસ્કો આ ટાપુઓ પર પોતાનો નિયંત્રણ અને સૈન્ય હાજરી જાળવવા માટે ગંભીર છે.

કેટલાક વિશ્લેષણ મુજબ આ કવાયત માત્ર જાપાનને સંદેશ આપવા પૂરતી નથી, પરંતુ રશિયાની સમગ્ર પેસિફિક સુરક્ષા અને ઓખોત્સ્ક સમુદ્ર વિસ્તારમાં વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ મજબૂત કરવાની પણ કવાયત હોઈ શકે છે.

જાપાનનો વિરોધ કેમ ગંભીર છે?

જાપાન માટે કુરિલ ટાપુઓ માત્ર ઐતિહાસિક દાવો નથી. આ ટાપુઓ જાપાનની ઉત્તરીય સુરક્ષા અને સમુદ્રી માર્ગો માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. રશિયા અહીં સૈન્ય શક્તિ વધારી રહ્યું છે તે બાબત ટોક્યો માટે ચિંતાનો વિષય છે.

21 ઓગસ્ટે જાપાને રશિયાના મિસાઇલ પરીક્ષણ સામે સત્તાવાર વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. જાપાનનું માનવું છે કે આ પ્રકારની સૈન્ય ગતિવિધિઓ વિવાદિત ટાપુઓ અંગે તેના દાવા અને સુરક્ષા હિતોની વિરુદ્ધ છે.

તણાવ વધ્યો, પરંતુ યુદ્ધની સ્થિતિ નથી

રશિયા અને જાપાન વચ્ચે હાલ રાજદ્વારી તણાવ ચોક્કસપણે વધ્યો છે. પુતિનની કુરિલ મુલાકાત, ત્યારબાદ મિસાઇલ કવાયત અને બંને દેશોના વિરોધ-પ્રતિરોધે સ્થિતિને વધુ સંવેદનશીલ બનાવી છે. જોકે, અત્યાર સુધી રશિયા તરફથી જાપાન સામે સીધા હુમલાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કે એવી કોઈ સ્પષ્ટ તૈયારીના પુરાવા સામે આવ્યા નથી.

આથી હાલની સ્થિતિને “યુદ્ધની શરૂઆત” કરતાં વધુ “શક્તિ પ્રદર્શન અને વ્યૂહાત્મક દબાણ” તરીકે જોવી યોગ્ય છે. પરંતુ કુરિલ ટાપુઓનો જૂનો વિવાદ, યુક્રેન યુદ્ધ પછીના ખરાબ સંબંધો અને પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધતી સૈન્ય સ્પર્ધાને કારણે આવનારા દિવસોમાં રશિયા-જાપાન સંબંધો પર વિશ્વની નજર રહેશે.