2026 : શું ગ્રાહકો સાથે થાય છે છેતરપિંડી? તોલમાપ વિભાગની કાર્યવાહીમાં ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા

પંકજ મકવાણા (Reporter) : અમદાવાદ: ગ્રાહકોને યોગ્ય વજન, યોગ્ય માપ અને પારદર્શક વેપાર મળે તે માટે કાર્યરત કાનૂની માપવિજ્ઞાન (તોલમાપ) વિભાગની એક વર્ષની કામગીરીના સત્તાવાર આંકડાઓ જાહેર થયા છે. આ આંકડાઓમાં ચોંકાવનારા ખુલાસા સામે આવ્યા છે. જૂન-2025થી જૂન-2026 દરમિયાન અમદાવાદના તોલમાપ વિભાગે નિયમભંગ બદલ 772 પ્રોસિક્યુશન કેસ નોંધ્યા છે, જ્યારે ચકાસણી અને મુદ્રાંકન ફી તરીકે રૂ. 5.05 કરોડથી વધુની આવક નોંધાઈ છે.

આ ઉપરાંત નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ વેપારીઓ પાસેથી રૂ. 21.79 લાખનો દંડ પણ વસૂલવામાં આવ્યો છે. આ માહિતી કાનૂની માપવિજ્ઞાન અને ગ્રાહક સુરક્ષા કચેરી, અમદાવાદ દ્વારા સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવી છે.

એક વર્ષમાં 5 કરોડથી વધુની ચકાસણી ફી

તોલમાપ વિભાગ દ્વારા દર વર્ષે વેપારીઓના વજનમાપ સાધનો, ઇલેક્ટ્રોનિક કાંટા, પેટ્રોલ પંપ મશીનો, વેપારી ત્રાજવા સહિત વિવિધ સાધનોની ચકાસણી અને મુદ્રાંકન કરવામાં આવે છે.

સત્તાવાર આંકડા મુજબ, જૂન-2025થી જૂન-2026 દરમિયાન આ પ્રક્રિયા અંતર્ગત કુલ રૂ. 5,05,22,554 જેટલી ચકાસણી અને મુદ્રાંકન ફી વસૂલવામાં આવી હતી.

આ આંકડો દર્શાવે છે કે અમદાવાદમાં મોટી સંખ્યામાં વેપારીઓ દ્વારા કાનૂની પ્રક્રિયા મુજબ વજનમાપ સાધનોનું નિયમિત પ્રમાણન કરાવવામાં આવે છે.

નિયમભંગ બદલ 772 કેસ નોંધાયા

તોલમાપ વિભાગે વર્ષ દરમિયાન નિયમોનું પાલન ન કરનાર વેપારીઓ સામે પણ કડક કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી.

વિભાગના રેકોર્ડ મુજબ કુલ 772 પ્રોસિક્યુશન કેસ નોંધવામાં આવ્યા હતા.

તેમાં:

652 કેસ કાનૂની વજનમાપ નિયમોના ભંગ બદલ નોંધાયા.
120 કેસ પેકેજ્ડ કોમોડિટી રૂલ્સ (PCR) હેઠળ નોંધવામાં આવ્યા.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે બજારમાં હજુ પણ કેટલાક વેપારીઓ દ્વારા નિયમોનું પાલન કરવામાં બેદરકારી રાખવામાં આવી રહી છે.

રૂ. 21.79 લાખનો દંડ વસૂલાયો

નિયમોના ભંગ બદલ વિભાગે દંડાત્મક કાર્યવાહી પણ કરી હતી.

સત્તાવાર વિગતો મુજબ:

વજનમાપ સંબંધિત કેસોમાં રૂ. 10,97,400નો દંડ વસૂલવામાં આવ્યો.
પેકેજ્ડ કોમોડિટી રૂલ્સ હેઠળ રૂ. 10,82,000નો દંડ વસૂલાયો.

આમ કુલ મળીને રૂ. 21,79,400નો દંડ સરકારના ખાતામાં જમા કરાવવામાં આવ્યો.

વિભાગનું માનવું છે કે દંડાત્મક કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ માત્ર આવક મેળવવાનો નથી પરંતુ વેપારીઓમાં નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરાવવાનો છે.

પેકેજ્ડ કોમોડિટી રૂલ્સ શું છે?

પેકેજ્ડ કોમોડિટી રૂલ્સ (PCR) હેઠળ બજારમાં વેચાતા પેકેટબંધ માલ પર યોગ્ય માહિતી આપવી ફરજિયાત છે.

તેમાં મુખ્યત્વે:

ઉત્પાદનનું ચોક્કસ વજન
MRP
ઉત્પાદન અને સમાપ્તિ તારીખ
ઉત્પાદકનું નામ અને સરનામું
ગ્રાહક ફરિયાદ માટે સંપર્ક

જેવી વિગતો સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવી જરૂરી હોય છે.

આ નિયમોનો ભંગ થતો હોય તો ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવાની શક્યતા વધી શકે છે.

ગ્રાહકોના હિત માટે સતત કાર્યવાહી

મદદનીશ નિયંત્રક એચ. એ. ઠક્કરે જણાવ્યું હતું કે વિભાગનો મુખ્ય હેતુ વેપારમાં પારદર્શિતા જાળવવાનો અને ગ્રાહકોને યોગ્ય વજન તથા યોગ્ય માપ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

તેમણે જણાવ્યું કે વિભાગ દ્વારા નિયમિત ચકાસણી, અચાનક તપાસ અને કાયદેસરની કાર્યવાહી સતત કરવામાં આવે છે જેથી ગ્રાહકો સાથે કોઈ પ્રકારની છેતરપિંડી ન થાય.

બજારમાં હજુ પડકાર યથાવત

જોકે વિભાગે મોટી સંખ્યામાં કેસ નોંધ્યા છે, તેમ છતાં નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર દંડ વસૂલવાથી જ સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવી શકે નહીં.

બજારમાં સતત દેખરેખ, ગ્રાહકોમાં જાગૃતિ અને નિયમિત નિરીક્ષણ દ્વારા જ ગેરરીતિઓ પર અસરકારક નિયંત્રણ મેળવી શકાય.

ગ્રાહકો પણ ખરીદી કરતી વખતે વજન, માપ અને પેકેટ પરની વિગતો તપાસે તો છેતરપિંડીના બનાવો ઘટાડી શકાય.

ગ્રાહકો માટે શું કરવું જરૂરી?

તોલમાપ વિભાગ ગ્રાહકોને પણ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સલાહ આપે છે:

ખરીદી વખતે પ્રમાણિત કાંટાનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે કે નહીં તે તપાસવું.
પેકેટ પર MRP, વજન અને ઉત્પાદનની વિગતો વાંચવી.
શંકાસ્પદ કિસ્સામાં તાત્કાલિક તોલમાપ વિભાગ અથવા ગ્રાહક સુરક્ષા કચેરીમાં ફરિયાદ કરવી.
પેટ્રોલ પંપ, સોનાની દુકાન, શાકભાજી બજાર અને અન્ય વેપારી સ્થળોએ વજન અંગે સાવચેત રહેવું.

અમદાવાદના તોલમાપ વિભાગની એક વર્ષની કામગીરીના સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે વિભાગે એક તરફ રૂ. 5.05 કરોડથી વધુની ચકાસણી અને મુદ્રાંકન ફી વસૂલી છે, તો બીજી તરફ 772 કેસ નોંધાવી રૂ. 21.79 લાખનો દંડ પણ વસૂલ્યો છે.

આ કાર્યવાહી વેપારમાં પારદર્શિતા જાળવવા અને ગ્રાહકોના હિતોના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હવે મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે આવી કાર્યવાહી બજારમાં ગેરરીતિઓને કેટલા પ્રમાણમાં રોકી શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નિયમિત ચકાસણી, કડક અમલવારી અને ગ્રાહક જાગૃતિ – આ ત્રણેય બાબતો સાથે આગળ વધવામાં આવશે તો જ બજારમાં યોગ્ય વજન, યોગ્ય માપ અને ન્યાયસંગત વેપારની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બની શકશે.