નાગરિકતા નક્કી કરવી ચૂંટણી પંચનું કામ નથી: SIR મામલે સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી

પશ્ચિમ બંગાળમાં ચાલી રહેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને દાખલ અરજીઓ પર સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ વ્યક્તિની નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચ પાસે નથી. ચૂંટણી પંચની જવાબદારી માત્ર મતદારયાદીની તૈયારી, સુધારા અને દેખરેખ સુધી મર્યાદિત છે.

મતદારયાદીમાંથી નામ હટે એટલે નાગરિકતા ખતમ નહીં
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદારયાદીમાં ન હોય અથવા SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવે, તો તેનો અર્થ એ નથી કે તેની ભારતીય નાગરિકતા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. અદાલતે વધુમાં જણાવ્યું કે જો કોઈ કેસમાં નાગરિકતા અંગે પ્રશ્ન ઊભો થાય, તો ચૂંટણી પંચે તે મામલો સંબંધિત સત્તાવાળું મંત્રાલય અથવા યોગ્ય કાનૂની સત્તા સમક્ષ મોકલવાનો રહેશે. નાગરિકતા અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચને નથી. આ મામલે દાખલ જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર સુપ્રીમ કોર્ટે વધુ સુનાવણી માટે સંમતિ આપી છે. કેસની આગામી સુનાવણી 25 ઓગસ્ટે યોજાશે.

પશ્ચિમ બંગાળમાં SIRને લઈને રાજકીય ઘમાસાણ
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR પ્રક્રિયાને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજકીય ચર્ચા તેજ બની છે. શાસક પક્ષ આ પ્રક્રિયાને મતદારયાદીને વધુ પારદર્શક અને ચોક્કસ બનાવવાનો પ્રયાસ ગણાવી રહ્યો છે, જ્યારે વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાનો રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. આ મુદ્દે અગાઉ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અનેક અરજીઓ દાખલ થઈ ચૂકી છે અને વિવિધ રાજકીય પક્ષોએ પોતાની દલીલો રજૂ કરી છે.

શું છે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)?
સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાતી મતદારયાદીની વિશેષ ચકાસણી પ્રક્રિયા છે. તેનો હેતુ મતદારયાદીને વધુ સચોટ, અદ્યતન અને ભૂલમુક્ત બનાવવાનો છે, જેથી માત્ર પાત્ર ભારતીય નાગરિકોના નામ જ મતદારયાદીમાં રહે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા, સ્થળાંતર કરેલા અથવા અન્ય કારણોસર અપાત્ર થયેલા મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવે છે અને જરૂરી હોય ત્યાં નવા પાત્ર મતદારોના નામ ઉમેરવામાં આવે છે.

શા માટે કરવામાં આવે છે SIR?
ચૂંટણી પંચ દર વર્ષે મતદારયાદીનું નિયમિત પુનરીક્ષણ કરે છે. જોકે, જ્યારે કોઈ રાજ્ય અથવા વિસ્તારમાં વધુ વ્યાપક ચકાસણીની જરૂરિયાત જણાય ત્યારે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન હાથ ધરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં અધિકારીઓ ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની માહિતીની ચકાસણી કરે છે, જરૂરી દસ્તાવેજોની તપાસ કરે છે અને મતદાર તરીકેની પાત્રતાની ખાતરી કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટની તાજેતરની ટિપ્પણી બાદ સ્પષ્ટ થયું છે કે મતદારયાદીનું સંચાલન અને નાગરિકતા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા બે અલગ કાનૂની બાબતો છે અને ચૂંટણી પંચને નાગરિકતા અંગે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર નથી.