કચરામાંથી 'કંચન' બનાવતી મહિલાઓ: ગોબરઘુસીનું પર્યાવરણ અને આજીવિકાનું સફળ મોડલ

ગોબરઘુસી (ઓડિશા-ઝારખંડ સરહદ): આજે જ્યારે માનવજાત પ્રદૂષણ અને બેરોજગારી જેવા બેવડા પડકારો સામે લડી રહી છે, ત્યારે ઓડિશા અને ઝારખંડની સીમા પર આવેલા એક નાનકડા ગામ ‘ગોબરઘુસી’માંથી એક એવી ગાથા બહાર આવી છે જે આખા ભારત માટે એક મિસાલ બની ગઈ છે. અહીંની મહિલાઓએ ‘વેસ્ટ ટુ વેલ્થ’ (Waste to Wealth) ના સિદ્ધાંતને માત્ર પુસ્તકોમાં જ નહીં, પણ જમીની સ્તરે ચરિતાર્થ કર્યો છે.

શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

ગોબરઘુસી જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારમાં આજીવિકાના સાધનો ખૂબ મર્યાદિત હતા. મહિલાઓ ખેતરમાં કામ કરીને અથવા ઘરકામમાં વ્યસ્ત રહેતી હતી. આ વિસ્તારમાં પ્લાસ્ટિકના કચરાનો ફેલાવો પણ સતત વધી રહ્યો હતો, જે ગાયો અને અન્ય પશુઓ માટે ખતરો બની રહ્યો હતો. ગામની આ જાગૃત મહિલાઓએ ભેગા મળીને નક્કી કર્યું કે તેઓ આ પ્લાસ્ટિકને માત્ર ફેંકી નહીં દે, પરંતુ તેનો નિકાલ કરવાનો રસ્તો શોધશે.

કચરામાંથી કલાનું નિર્માણ

મહિલાઓના આ જૂથે પ્લાસ્ટિકના વેસ્ટને પ્રોસેસ કરવા માટે ખાસ તાલીમ લીધી. આજે આ મહિલાઓ આસપાસના ૧૦ થી ૧૨ ગામડાઓમાંથી પ્લાસ્ટિકનો કચરો અને નકામા કપડાં એકત્રિત કરે છે.

પ્રક્રિયા: એકત્રિત કરેલા પ્લાસ્ટિકને પહેલા સાફ કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને કાપીને દોરીઓ જેવો આકાર આપીને તેમાંથી વિવિધ વસ્તુઓ વણવામાં આવે છે.
સર્જનાત્મકતા: તેમની નિપુણતા એટલી વધી ગઈ છે કે તેઓ પ્લાસ્ટિક અને જૂના કપડાંના મિશ્રણમાંથી આકર્ષક ફૂલદાનીઓ, ઘર સજાવટની વસ્તુઓ, પ્લેટ, ટોપલીઓ અને મજબૂત પગલુછણિયા બનાવે છે.

આર્થિક સશક્તિકરણ: બદલાતી તસવીર

માત્ર પર્યાવરણની રક્ષા જ નહીં, પરંતુ આ મહિલાઓ આજે આર્થિક રીતે પણ મજબૂત બની છે. તેમના દ્વારા તૈયાર કરાયેલ આ હેન્ડમેડ વસ્તુઓની માંગ માત્ર સ્થાનિક બજારોમાં જ નહીં, પણ દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુ જેવા મહાનગરોના એક્ઝિબિશનમાં પણ રહે છે. એક મહિલા સરેરાશ દર મહિને ૫,૦૦૦ થી ૭,૦૦૦ રૂપિયા કમાઈ લે છે. આ કમાણીથી તેઓ તેમના બાળકોના શિક્ષણ અને પરિવારના સ્વાસ્થ્ય પાછળ ખર્ચ કરી રહી છે, જે તેમનામાં એક નવો આત્મવિશ્વાસ ભરી રહ્યો છે.

પર્યાવરણ પર સકારાત્મક અસર

ગોબરઘુસી ગામમાં આ પહેલ શરૂ થયા બાદ ત્યાંના વાતાવરણમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો છે. જે રસ્તાઓ અને ખેતરોમાં પ્લાસ્ટિકના ઢગલા જોવા મળતા હતા, તે હવે સ્વચ્છ છે. પ્લાસ્ટિકના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટતી હતી, તેમાં પણ હવે સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે. તેઓ એક સાથે બે મોટા લક્ષ્યો સાધી રહ્યા છે: પ્રદૂષણ મુક્ત ગામ અને સ્વરોજગાર.

આ આખા દેશ માટે એક શીખ

ગોબરઘુસીની મહિલાઓ આપણને શીખવે છે કે ‘કચરો’ વાસ્તવમાં કોઈ વસ્તુ નથી, તે માત્ર એક ‘રિસોર્સ’ (સંસાધન) છે, જેને જોવાની દ્રષ્ટિ બદલવાની જરૂર છે. સરકારી સહાય અને સ્થાનિક મહિલાઓની ઈચ્છાશક્તિનું આ મિશ્રણ જો દરેક ગામમાં અપનાવવામાં આવે, તો ભારત ખૂબ જ ઝડપથી સ્વચ્છ અને આત્મનિર્ભર બની શકે છે.