ચીનના દબદબાને પડકારવા ભારત-અમેરિકાનો મોટો કરાર: રેયર અર્થ મિનરલ્સ સપ્લાય ચેઈન માટે ઐતિહાસિક યોજના

ચીન પરની વૈશ્વિક નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી થઈ છે. 26 મે 2026ના રોજ બંને દેશોએ રેયર અર્થ મિનરલ્સ (કિંમતી ખનીજો)ની સુરક્ષિત સપ્લાય ચેઈન વિકસાવવા કરાર કર્યો છે. આ પગલું ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ડિફેન્સ અને ક્લીન એનર્જી ક્ષેત્રે ચીનના એકાધિકારને પડકારરૂપ માનવામાં આવી રહ્યું છે.

ક્વાડ દેશોનો 20 અબજ ડોલરનો રોકાણ લક્ષ્યાંક
ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા (ક્વાડ દેશો)એ મળીને માઈનિંગ, પ્રોસેસિંગ અને રિસાયક્લિંગ ક્ષેત્રમાં કુલ 20 અબજ ડોલરનું રોકાણ કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. આ યોજના હેઠળ સપ્લાય ચેઈનને વૈવિધ્યપૂર્ણ અને સ્થિર બનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

મહત્વપૂર્ણ ખનીજ સપ્લાય પર સહયોગ વધશે
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે જણાવ્યું કે આ કરારનો મુખ્ય હેતુ મહત્વપૂર્ણ ખનીજોના ક્ષેત્રમાં પરસ્પર સહયોગ વધારવાનો છે. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ પણ કહ્યું કે ચીન પર અતિનિર્ભરતા વૈશ્વિક ઉદ્યોગો માટે જોખમી છે અને વિકલ્પી સપ્લાય ચેઈન જરૂરી છે.

રેયર અર્થ મિનરલ્સ કેમ મહત્વના છે?
લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને અન્ય રેયર અર્થ મિનરલ્સનો ઉપયોગ ઈલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરી, સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ, મિસાઈલ સિસ્ટમ અને સ્માર્ટફોન જેવા આધુનિક ઉપકરણોમાં થાય છે. હાલમાં વિશ્વના લગભગ 80% પ્રોસેસિંગ અને 90%થી વધુ સપ્લાય ચેઈન પર ચીનનું પ્રભુત્વ છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ચિંતા ઉભી થઈ છે.

ભારતની તૈયારી અને રોકાણ યોજના
ચીનની નિર્ભરતા ઘટાડવા ભારતે પણ મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. સરકારી કંપની KABIL દ્વારા આર્જેન્ટિનામાં લિથિયમના પાંચ બ્લોક્સ વિકસાવવા કરાર કરવામાં આવ્યા છે. ઉપરાંત ભારતે જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને મ્યાનમાર સાથે પણ ખનીજ ક્ષેત્રે સહયોગ વધાર્યો છે.

ભારત સામેનો મોટો પડકાર
ભારત પાસે અંદાજે 70 લાખ ટન જેટલા રેયર અર્થ રિઝર્વ્સ હોવા છતાં પ્રોસેસિંગ ટેકનોલોજીની અછત એક મોટો પડકાર છે. હાલમાં દેશની રિફાઈનિંગ ક્ષમતા સ્થાનિક માંગના માત્ર 25%થી પણ ઓછી છે, જેના કારણે મોટા પાયે આયાત પર નિર્ભરતા રહે છે.

વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં બદલાવની શક્યતા
આ નવા ભારત-અમેરિકા અને ક્વાડ દેશોના પ્રયાસો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આવનારા વર્ષોમાં ચીનનો એકાધિકાર ઘટી શકે છે અને વિકલ્પી સપ્લાય નેટવર્ક મજબૂત બની શકે છે.