ડિજિટલ ક્રાંતિ વચ્ચે ATM પર સંકટ! રોકડની અછતથી દેશભરમાં ‘નો કેશ’ની સ્થિતિ સર્જાવાનો ખતરો

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો છે, પરંતુ બીજી તરફ ATM ઉદ્યોગ એક ગંભીર પડકારનો સામનો કરી રહ્યો છે. દેશભરના ATMમાં રોકડની અછત સર્જાતા આગામી સમયમાં ગ્રાહકોને કેશ ઉપાડવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ATM ઓપરેટર્સનું કહેવું છે કે બેંકો તરફથી પૂરતી રોકડ ઉપલબ્ધ ન થવાને કારણે ATM સેવાઓ પર સીધી અસર પડી રહી છે.

માર્ચ અને એપ્રિલમાં રોકડની ભારે ખાધ
ATM ઉદ્યોગના સંગઠન Confederation of ATM Industry (CATMi) દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ માર્ચ અને એપ્રિલ મહિનામાં ATM માટે જરૂરી રોકડ અને વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતામાં મોટું અંતર જોવા મળ્યું છે.
– માર્ચ અને એપ્રિલ દરમિયાન ATM માટે કુલ અંદાજિત જરૂરિયાત: ₹94,000 કરોડ
– માર્ચમાં ઉપલબ્ધ રોકડ: ₹61,000 કરોડ
– એપ્રિલમાં ઉપલબ્ધ રોકડ: ₹54,000 કરોડ
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ATM નેટવર્કને જરૂરી રોકડ મળી રહી નથી, જેના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં કેશની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વધી શકે છે મુશ્કેલી
ATMમાં રોકડની અછતનો સૌથી વધુ ફટકો ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોને પડી શકે છે. શહેરોમાં લોકો મોટા પ્રમાણમાં UPI અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ ગામડાં અને નાના શહેરોમાં હજુ પણ રોકડ વ્યવહારોનું મહત્વ વધારે છે. આવા વિસ્તારોમાં ATMમાં કેશ ઉપલબ્ધ ન હોય તો સામાન્ય લોકો માટે દૈનિક વ્યવહારોમાં મુશ્કેલીઓ સર્જાઈ શકે છે.

ATM ઉદ્યોગ પર વધતું આર્થિક દબાણ
રોકડની અછત ઉપરાંત ATM ઓપરેટિંગ કંપનીઓ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે.

1. ઓછી ઇન્ટરચેન્જ ફી
જ્યારે ગ્રાહક અન્ય બેંકના ATMમાંથી પૈસા ઉપાડે છે ત્યારે ATM ઓપરેટરને મળતી ઇન્ટરચેન્જ ફી ₹19 છે. ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓનું માનવું છે કે હાલના વધતા ખર્ચ સામે આ ફી અપૂરતી છે.

2. ઓપરેશનલ ખર્ચમાં વધારો
ઇંધણના વધતા ભાવ, કર્મચારીઓના વેતન, ATM સુરક્ષા માટેના નવા નિયમો અને જાળવણી ખર્ચને કારણે કંપનીઓ પર આર્થિક બોજ સતત વધી રહ્યો છે.

3. ગ્રાહકોના વર્તનમાં ફેરફાર
મફત ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા બાદ લાગતી ફી ₹21થી વધારીને ₹23 કરવામાં આવી છે. તેના કારણે પણ ઘણા ગ્રાહકો ATMનો ઉપયોગ ઓછો કરી રહ્યા છે.

ATM ટ્રાન્ઝેક્શન કેમ ઘટી રહ્યા છે?
ભલે બજારમાં ચલણનું પ્રમાણ વધ્યું હોય, પરંતુ ATMમાંથી રોકડ ઉપાડવાના વ્યવહારોમાં ઘટાડો નોંધાઈ રહ્યો છે. તેના પાછળ બે મુખ્ય કારણો જવાબદાર માનવામાં આવે છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટનો વધતો ઉપયોગ
UPI, મોબાઇલ વૉલેટ અને નેટ બેંકિંગના વધતા ઉપયોગને કારણે હવે નાની-મોટી તમામ ખરીદી અને ચુકવણી ડિજિટલ રીતે શક્ય બની છે. પરિણામે લોકો રોકડ રાખવાનું ઓછું પસંદ કરી રહ્યા છે.

વધતા ચાર્જિસ
મફત ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા પૂર્ણ થયા પછી લાગતી વધારાની ફી પણ ATMના ઉપયોગમાં ઘટાડાનું એક કારણ બની રહી છે.

શું ATM પર ‘No Cash’ના બોર્ડ જોવા મળશે?
નિષ્ણાતોના મતે ATM ઉદ્યોગ હાલમાં નિર્ણાયક તબક્કામાં છે. જો બેંકો અને Reserve Bank of India દ્વારા રોકડ પુરવઠાની સમસ્યા દૂર કરવા માટે તાત્કાલિક પગલાં નહીં લેવાય અને ATM ઓપરેટર્સના ખર્ચ સંબંધિત પ્રશ્નોનું નિરાકરણ નહીં આવે, તો આગામી સમયમાં અનેક ATM પર ‘No Cash’ની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

જોકે બીજી તરફ આ પરિસ્થિતિ દેશને વધુ ઝડપથી ડિજિટલ અર્થતંત્ર તરફ આગળ ધપાવવાનું પણ કામ કરી રહી છે. ATM ઉદ્યોગ માટે આ સમય પડકાર અને પરિવર્તન બંનેનો સંકેત માનવામાં આવી રહ્યો છે.