ટ્રમ્પના નકશામાં હોર્મુઝ ‘અમેરિકાનું ટેરિટરી’, ઈરાને ફરી જળમાર્ગ બંધ રાખ્યો

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટને લઈને તણાવ ફરી ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 18 ઓગસ્ટે પોતાના Truth Social એકાઉન્ટ પર એક નકશો પોસ્ટ કર્યો હતો, જેમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટને “New US Territory” તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્રમ્પે નકશા સાથે કોઈ વિસ્તૃત સ્પષ્ટીકરણ આપ્યું ન હતું, પરંતુ અગાઉ તેઓ હોર્મુઝને અમેરિકાના નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાની વાત કરી ચૂક્યા છે.

આ નકશો એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે અને ઈરાન દાવો કરી રહ્યું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેની શરતો સ્વીકારતું નથી ત્યાં સુધી આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ સામાન્ય શિપિંગ માટે ખુલ્લો કરવામાં આવશે નહીં.

ટ્રમ્પના નકશાથી વધ્યો તણાવ

હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ છે. વિશ્વના તેલ અને LNG વેપાર માટે તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ખૂબ મોટું છે. તાજેતરના સંઘર્ષને કારણે અહીંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા ભારે ઘટી છે.

રોઇટર્સના 19 ઓગસ્ટના અહેવાલ અનુસાર, મંગળવારે હોર્મુઝમાંથી માત્ર છ કોમોડિટી જહાજો પસાર થયા હતા, જ્યારે અગાઉના દિવસે આ સંખ્યા નવ હતી. તાજેતરના સરેરાશ દૈનિક 11 ટ્રાન્ઝિટની સરખામણીમાં પણ આ આંકડો ઓછો છે.

ટ્રમ્પ તરફથી હોર્મુઝ ખુલ્લો હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે ઈરાનનું કહેવું છે કે જળમાર્ગ હજુ પણ બંધ છે. આ વિરોધાભાસને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે.

ઈરાનની શરતો શું છે?

ઈરાનના સંસદ અધ્યક્ષ અને અમેરિકી વાટાઘાટોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા મોહમ્મદ બાઘેર ઘાલીબાફ સતત કહી રહ્યા છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા સમજૂતી કરારની શરતોનું પાલન થયા વગર હોર્મુઝ સામાન્ય રીતે ખોલવામાં આવશે નહીં.

ઈરાનનો મુખ્ય આગ્રહ એ છે કે અમેરિકાએ નૌકાદળની નાકાબંધી દૂર કરવી, ઈરાન પરના તેલ પ્રતિબંધો હટાવવા અને લશ્કરી કાર્યવાહી તથા ધમકીઓ બંધ કરવી જોઈએ. અગાઉ ઘાલીબાફે પણ 14 મુદ્દાના પ્રસ્તાવને આગળ વધવા માટેનો આધાર ગણાવ્યો હતો.

ઈરાનનું કહેવું છે કે હોર્મુઝના સંચાલન અને જહાજોની અવરજવર અંગે તેની ભૂમિકા અને અધિકારોને અવગણી શકાય નહીં. બીજી તરફ અમેરિકા ઈરાનના આ દાવાને સ્વીકારતું નથી.

હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજ પર હુમલો

આ રાજદ્વારી અને સૈન્ય તણાવ વચ્ચે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા એક કોમર્શિયલ જહાજને અજ્ઞાત પ્રક્ષેપાસ્ત્ર વાગ્યું હોવાના અહેવાલે ચિંતા વધારી છે.

અહેવાલ મુજબ, પ્રક્ષેપાસ્ત્ર જહાજના એન્જિન રૂમ નજીક પડતાં આગ લાગી હતી. આ ઘટનામાં જહાજના એક ક્રૂ સભ્યનું મોત થયું હતું અને અન્ય લોકો ઘાયલ થયા હતા. ઘટનાને પગલે દરિયાઈ સુરક્ષા અંગે વધુ ચિંતા ઊભી થઈ છે.

હોર્મુઝમાં જહાજો પર હુમલાની ઘટનાઓ વધી રહી હોવાના અહેવાલો વચ્ચે શિપિંગ કંપનીઓ માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ વધુ જોખમી બન્યો છે. પરિણામે અનેક કંપનીઓ વૈકલ્પિક રૂટ અને સુરક્ષિત માર્ગોની શોધ કરી રહી છે.

60 દિવસની સમજૂતીનો અંત

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની અગાઉની સમજૂતી હેઠળ 60 દિવસની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાની શાંતિ અને હોર્મુઝ અંગે વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની આશા હતી.

પરંતુ હવે આ સમયગાળો પૂર્ણ થવાની નજીક છે અને બંને દેશો વચ્ચેના મુખ્ય મતભેદો યથાવત છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, ટ્રમ્પે 18 ઓગસ્ટે કહ્યું હતું કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હાલમાં કોઈ ચર્ચા ચાલી રહી નથી અને કોઈ નવી બેઠક નક્કી કરવામાં આવી નથી. બીજી તરફ તેમના દૂત જારેડ કુશનરે વાતચીત ચાલુ હોવાના સંકેતો આપ્યા હતા.

આથી રાજદ્વારી સ્થિતિ પણ અસ્પષ્ટ બની છે.

અમેરિકા શું કહે છે?

ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ અમેરિકી નૌકાદળના કારણે ખુલ્લો અને સુરક્ષિત છે. અમેરિકાએ આ વિસ્તારમાં પોતાની નૌકાદળની હાજરી વધારી છે અને ઈરાનના બંદરો તથા શિપિંગ પર દબાણ વધાર્યું છે.

પરંતુ હકીકતમાં જહાજોની અવરજવર ખૂબ ઓછી થઈ છે. આથી અમેરિકા હોર્મુઝને ખુલ્લો ગણાવે છે અને ઈરાન તેને બંધ ગણાવે છે—આ બંને દાવાઓ વચ્ચે જમીન પરની સ્થિતિ અંગે ભારે વિસંગતિ જોવા મળે છે.

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસરનો ખતરો

હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટ લાંબા સમય સુધી અસ્થિર રહે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન સુધી મર્યાદિત રહેવાની નથી. આ માર્ગ વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ તેલ અને ગેસ પુરવઠા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

જહાજોની અવરજવર ઘટવાથી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર દબાણ વધી શકે છે. ખાસ કરીને એશિયાઈ દેશો માટે હોર્મુઝની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે આ વિસ્તારમાંથી મોટી માત્રામાં ઊર્જા આયાત થાય છે.

આગળ શું થશે?

હાલ સ્થિતિમાં અમેરિકા હોર્મુઝ પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માગે છે, જ્યારે ઈરાન જળમાર્ગ અંગે પોતાના અધિકારો અને શરતો પર અડગ છે. ટ્રમ્પનો ‘New US Territory’ દર્શાવતો નકશો આ તણાવને વધુ રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક બનાવી શકે છે.

બીજી તરફ ઈરાન પણ સ્પષ્ટ કરી રહ્યું છે કે અમેરિકી પ્રતિબંધો, નૌકાદળની નાકાબંધી અને લશ્કરી કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે તો હોર્મુઝનો સામાન્ય માર્ગ ફરી ખોલવો મુશ્કેલ રહેશે.

આમ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટ હવે માત્ર દરિયાઈ માર્ગ નહીં, પરંતુ અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષનું મુખ્ય વ્યૂહાત્મક કેન્દ્ર બની ગયું છે. 60 દિવસની સમજૂતીનો સમય પૂરો થવા છતાં જો બંને દેશો વચ્ચે સમાધાન નહીં થાય, તો હોર્મુઝમાં શિપિંગ, ઊર્જા બજાર અને સમગ્ર મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

 

• Follow us on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
• WEBSITE : https://bindia.co/
• INSTAGRAM : https:// bindia.in
• FACEBOOK : https://www.facebook.com/buletinindialive 
• X : https://x.com/bindia276