Bindia
🌺 Navratriનો પાંચમો દિવસ: મા સ્કંદમાતાની આરાધના, કાર્તિકેયની કથા અને પરિવાર સાથે ગરબાની મજા
Navratriના નવ દિવસ દરમિયાન માતા દુર્ગાના નવ સ્વરૂપોની આરાધના કરવામાં આવે છે. નવરાત્રીના પ્રથમ દિવસે મા શૈલપુત્રી, બીજા દિવસે મા બ્રહ્મચારિણી, ત્રીજા દિવસે મા ચંદ્રઘંટા અને ચોથા દિવસે મા કૂષ્માંડાની પૂજા કર્યા બાદ પાંચમા દિવસે મા સ્કંદમાતાની આરાધના કરવામાં આવે છે. માતાનું આ સ્વરૂપ મમતા, માતૃત્વ, શક્તિ અને સંતાન પ્રત્યેના પ્રેમનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
મા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપમાં તેમના ખોળામાં ભગવાન કાર્તિકેય એટલે કે સ્કંદ બિરાજમાન હોય છે. આ કારણે માતાને ‘સ્કંદમાતા’ નામ મળ્યું હોવાનું ધાર્મિક પરંપરામાં માનવામાં આવે છે. Navratriના પાંચમા દિવસે માતાની પૂજા સાથે પરિવાર, સંતાન અને સુખ-શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં નવરાત્રીનો પાંચમો દિવસ ધાર્મિક આરાધના ઉપરાંત પરિવાર સાથે ઉત્સવ માણવા માટે પણ ખાસ બની રહે છે. સાંજે ગરબા મેદાનોમાં બાળકો, યુવાનો અને વડીલો સાથે મળીને ગરબાની રમઝટ બોલાવે છે. પરંપરાગત વસ્ત્રોથી સજ્જ લોકો નવરાત્રીની રાત્રિને વધુ રંગીન બનાવે છે.
-> કોણ છે મા સ્કંદમાતા? :- મા સ્કંદમાતા માતા દુર્ગાનું પાંચમું સ્વરૂપ છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર તેઓ ભગવાન સ્કંદ એટલે કે કાર્તિકેયની માતા છે. માતાના સ્વરૂપમાં તેઓ પોતાના ખોળામાં બાળ કાર્તિકેયને ધારણ કરે છે. માતાને સામાન્ય રીતે ચાર હાથવાળા સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે. બે હાથમાં કમળ હોય છે, એક હાથથી તેઓ કાર્તિકેયને ધારણ કરે છે અને બીજા હાથથી ભક્તોને આશીર્વાદ આપે છે. તેમનું વાહન સિંહ માનવામાં આવે છે. મા સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ માતૃત્વ અને શક્તિનું સુંદર સંયોજન દર્શાવે છે. એક તરફ તેઓ પોતાના સંતાનને પ્રેમથી ખોળામાં રાખે છે અને બીજી તરફ સિંહ પર સવાર થઈને શક્તિનું પ્રતીક બને છે.
-> મા સ્કંદમાતા અને કાર્તિકેયની કથા :- ધાર્મિક કથાઓમાં ભગવાન કાર્તિકેયને સ્કંદ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમને દેવતાઓના સેનાપતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કથાઓ અનુસાર એક સમયે દેવતાઓ પર એક શક્તિશાળી અસુરનું સંકટ આવ્યું હતું. તે સમયે અસુર સામે યુદ્ધ કરવા માટે એક એવા યોદ્ધાની જરૂર હતી જે અસાધારણ શક્તિ ધરાવતો હોય. ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર કાર્તિકેયે દેવતાઓની સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું અને અસુર શક્તિઓ સામે યુદ્ધ કર્યું હોવાનું ધાર્મિક ગ્રંથોમાં વર્ણન મળે છે.
માતા પાર્વતી પોતાના પુત્ર કાર્તિકેયને અત્યંત પ્રેમ કરતી હતી. માતાના આ માતૃત્વપૂર્ણ સ્વરૂપને કારણે Navratriના પાંચમા દિવસે તેમને ‘સ્કંદમાતા’ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. સ્કંદમાતાની આરાધનામાં માતા અને સંતાન વચ્ચેના પવિત્ર સંબંધને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવે છે. તેથી ઘણા પરિવારો પોતાના બાળકોના સુખ, સ્વાસ્થ્ય અને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે આ દિવસે માતાજીની પ્રાર્થના કરે છે.
-> મા સ્કંદમાતાની પૂજા કેવી રીતે કરવી? :- Navratriના પાંચમા દિવસે વહેલી સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરીને પૂજા માટેની તૈયારી કરવામાં આવે છે. પૂજાના સ્થળને સ્વચ્છ કરીને માતા સ્કંદમાતાની તસવીર અથવા મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. સૌપ્રથમ ગણેશજીનું સ્મરણ કરીને દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માતાને કંકુ, ચંદન, અક્ષત, ફૂલ અને ધૂપ અર્પણ કરવામાં આવે છે. માતાના સ્વરૂપને કમળનું ફૂલ અર્પણ કરવાની પણ પરંપરા જોવા મળે છે.
ત્યારબાદ માતાજીને ભોગ ધરાવી મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે અને અંતે આરતી કરવામાં આવે છે. પરિવારના તમામ સભ્યો સાથે મળીને આરતી કરે તો ધાર્મિક વાતાવરણ સાથે પરિવારિક એકતા પણ વધે છે. પૂજાની રીત અલગ-અલગ પરિવાર અને પ્રદેશની પરંપરા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. તેથી પોતાની કુટુંબ પરંપરા અથવા સ્થાનિક ધાર્મિક રીત મુજબ પૂજા કરવી યોગ્ય છે.
-> મા સ્કંદમાતાનો મંત્ર :- મા સ્કંદમાતાની આરાધના માટે પ્રચલિત મંત્ર છે: “ૐ દેવી સ્કંદમાત્રૈ નમઃ” ભક્તો માતાજીની સામે બેસીને શ્રદ્ધાપૂર્વક આ મંત્રનો જાપ કરી શકે છે. મંત્રજાપ બાદ માતાની આરતી અને સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર સ્કંદમાતાની ઉપાસના મનમાં શાંતિ અને ભક્તિભાવ વધારવામાં મદદરૂપ માનવામાં આવે છે.
-> માતાજીને કયો ભોગ ધરાવવો? :- Navratriના પાંચમા દિવસે મા સ્કંદમાતાને કેળાનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા અનેક સ્થળોએ જોવા મળે છે. કેળા ઉપરાંત ફળ, મીઠાઈ અને અન્ય સાત્વિક પ્રસાદ પણ ધરાવી શકાય છે. કેટલાક પરિવારોમાં ખીર, પંચામૃત અથવા અન્ય ઘરેલું પ્રસાદ બનાવવામાં આવે છે. ઉપવાસ કરતા લોકો પોતાની પરંપરા પ્રમાણે ફળાહાર અથવા સાત્વિક ભોજન લે છે. ભોગમાં શું ધરાવવું તે બાબતમાં પ્રદેશ અને કુટુંબ પ્રમાણે પરંપરા અલગ હોઈ શકે છે. શ્રદ્ધા અને સ્વચ્છતા સાથે તૈયાર કરેલો સાત્વિક પ્રસાદ મહત્વનો માનવામાં આવે છે.
-> પરિવાર સાથે Navratri ઉજવવાની ખાસ રીત :- Navratri માત્ર બહાર ગરબા રમવાનો તહેવાર નથી. પરિવાર સાથે મળીને પણ આ પર્વને ખાસ બનાવી શકાય છે. પાંચમા દિવસે પરિવારના સભ્યો સાથે મળીને માતાજીની પૂજા અને આરતી કરવી એક સુંદર પરંપરા બની શકે છે. ઘરમાં બાળકોને Navratriના નવ સ્વરૂપો વિશે માહિતી આપવી, માતાજીની કથા સંભળાવવી અને પરંપરાગત ગરબાનું મહત્વ સમજાવવું પણ ઉજવણીનો ભાગ બની શકે છે. પરિવાર સાથે ઘરે નાનો ગરબો યોજી શકાય છે. દીવો અથવા ગરબી સ્થાપિત કરીને પરિવારના સભ્યો તેની આસપાસ પરંપરાગત ગરબા રમી શકે છે. આ રીતે બાળકોને પણ ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને પરંપરા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે.
-> બાળકો માટે ગરબા કેવી રીતે બનાવો મજેદાર? :- Navratriમાં બાળકોનો ઉત્સાહ પણ જોવા જેવો હોય છે. બાળકો માટે ગરબાને વધુ આનંદદાયક બનાવવા માટે સોસાયટી અથવા પરિવારમાં નાના સ્તરે ગરબા સ્પર્ધા યોજી શકાય છે. બેસ્ટ ગરબા સ્ટેપ, બેસ્ટ ટ્રેડિશનલ ડ્રેસ, બેસ્ટ ગરબા પરફોર્મન્સ અને ફેન્સી ડ્રેસ જેવી મૈત્રીપૂર્ણ કેટેગરી રાખી શકાય છે. બાળકોને મુશ્કેલ સ્ટેપ કરતાં સરળ અને સલામત ગરબા શીખવવા વધુ યોગ્ય રહેશે. બાળકો માટે ગરબા દરમિયાન પૂરતી જગ્યા રાખવી, ભીડમાં તેમને એકલા ન છોડવા અને લાંબા સમય સુધી થાક ન લાગે તેનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે.
-> બાળકોની ગરબા ફેશન :- બાળકો માટે નવરાત્રીની ફેશનમાં પરંપરાગત ગુજરાતી લુક ખૂબ લોકપ્રિય રહે છે. બાળકી માટે નાની ચણિયા-ચોળી, રંગબેરંગી દુપટ્ટો અને હળવા પરંપરાગત આભૂષણો પસંદ કરી શકાય છે. બાળકો માટે કેડિયું, કુર્તો, પાયજામો અથવા ધોતી સ્ટાઇલનો પરંપરાગત ડ્રેસ સુંદર લાગે છે. મિરર વર્ક, આભલા વર્ક અને ગુજરાતી ડિઝાઇનવાળા કપડાં નવરાત્રીના વાતાવરણ સાથે સરળતાથી મેળ ખાય છે. બાળકોના કપડાં પસંદ કરતી વખતે આરામ અને સલામતીને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. ખૂબ ભારે આભૂષણો અથવા અસુવિધાજનક કપડાં ટાળવાથી બાળકો લાંબા સમય સુધી આરામથી ગરબા રમી શકે છે.
-> પરિવાર માટે યાદગાર બની શકે છે પાંચમો દિવસ :- Navratriનો પાંચમો દિવસ પરિવાર સાથે યાદગાર બનાવવા માટે ફોટોગ્રાફી અને પરિવારિક પ્રવૃત્તિઓ પણ કરી શકાય છે. માતાજીની પૂજા બાદ પરિવારનો પરંપરાગત ડ્રેસમાં ફોટો લઈ શકાય છે. બાળકોને માતાજીના નવ સ્વરૂપોના નામ શીખવવા, ઘરમાં નાની ક્વિઝ યોજવી અથવા દરેક બાળકને એક પરંપરાગત ગરબા રજૂ કરવા કહેવું પણ રસપ્રદ બની શકે છે. આવી પ્રવૃત્તિઓથી બાળકોને માત્ર મનોરંજન જ નહીં પરંતુ ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને ધાર્મિક પરંપરા વિશે સમજ પણ મળે છે.
-> ભક્તિ સાથે સંસ્કૃતિની ઉજવણી :- મા સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ માતૃત્વ, પ્રેમ અને શક્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેથી નવરાત્રીના પાંચમા દિવસે માતાજીની આરાધના કરતી વખતે પરિવાર અને સંતાનના સુખ-સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. સવારની પૂજા અને આરતીથી લઈને સાંજના ગરબા સુધી પાંચમો દિવસ ભક્તિ અને ઉત્સાહથી ભરેલો રહે છે. એક તરફ મંદિરોમાં માતાજીના દર્શન માટે ભક્તો પહોંચે છે, તો બીજી તરફ શહેરો અને સોસાયટીઓમાં ગરબાની તૈયારીઓ જોવા મળે છે.
ખાસ કરીને પરિવાર સાથે ગરબા રમવાનો આનંદ આ દિવસને વધુ ખાસ બનાવી શકે છે. બાળકોને પણ તેમાં સામેલ કરીને તેમને પરંપરાગત વસ્ત્રો પહેરાવી, સરળ ગરબા શીખવવાથી નવરાત્રીની ખુશી બમણી થઈ શકે છે. આ રીતે Navratriનો પાંચમો દિવસ મા સ્કંદમાતાની ભક્તિ, માતા અને સંતાનના પવિત્ર સંબંધ, પરિવારિક એકતા, બાળકોની ખુશી અને ગુજરાતી ગરબા સંસ્કૃતિનો સુંદર સંગમ બની રહે છે. નવ દિવસના પવિત્ર પર્વમાં દરેક દિવસનું પોતાનું આગવું મહત્વ છે અને પાંચમા દિવસે સ્કંદમાતાની આરાધના ભક્તિ સાથે માતૃત્વની ભાવનાને પણ ઉજાગર કરે છે.
- on WHATSAPP :- https://whatsapp.com/channel/0029Va4r…
- WEBSITE : https://bindia.co/
- INSTAGRAM : https://www.instagram.com/bindiaa.in
- FACEBOOK : hus ttps://www.facebook.com/buletinindialive
- X : https://x.com/bindia276
