બ્રહ્મપુત્રા નદી પર ચીનના મેગા ડેમને લઈને ચિંતા: પોતાના વૈજ્ઞાનિકોએ જ ભૂકંપના જોખમ અંગે આપી ચેતવણી

તિબેટમાં બ્રહ્મપુત્રા નદી પર નિર્માણાધીન વિશ્વના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને લઈને નવી ચિંતા સામે આવી છે. ચીનના જ ભૂવૈજ્ઞાનિકોએ એક સંશોધન અભ્યાસમાં દાવો કર્યો છે કે ડેમનું નિર્માણ એવા વિસ્તારમાં થઈ રહ્યું છે જ્યાં સક્રિય પાઇજેન ફોલ્ટ લાઇન (Paizhen Fault) આવેલી છે. ભવિષ્યમાં જો આ વિસ્તારમાં શક્તિશાળી ભૂકંપ આવે તો ડેમ સહિત તેની સાથે જોડાયેલી ટનલ, બ્રિજ અને અન્ય માળખાને ગંભીર નુકસાન થવાની શક્યતા છે.

167.8 અબજ ડોલરના પ્રોજેક્ટ પર કામ ચાલુ
ચીને જુલાઈ 2025માં અંદાજે 167.8 અબજ ડોલરના ખર્ચે આ મેગા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ શરૂ કર્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટ તિબેટના એવા વિસ્તારમાં બની રહ્યો છે જ્યાંથી બ્રહ્મપુત્રા નદી હિમાલયની ઊંડી ખીણોમાંથી પસાર થઈ ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે. ચીનના દાવા મુજબ આ પ્રોજેક્ટમાંથી દર વર્ષે **300 બિલિયન કિલોવોટ-કલાક (kWh)**થી વધુ વીજ ઉત્પાદન થશે, જે અંદાજે 30 કરોડ લોકોની વાર્ષિક વીજ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતું માનવામાં આવે છે.

સંશોધન અભ્યાસમાં શું સામે આવ્યું?
ચેંગદુ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્નોલોજી અને ચાઇના જિયોલોજિકલ સર્વેના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે ડેમની નજીક આવેલી પાઇજેન ફોલ્ટ લાઇન લાંબા સમયથી સક્રિય છે. અભ્યાસ મુજબ ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટોની સતત અથડામણને કારણે આ વિસ્તાર ભૂકંપ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. સંશોધનમાં વર્ષ 2017માં તિબેટના મિલિન વિસ્તારમાં આવેલા 6.9ની તીવ્રતાના ભૂકંપનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, ટેક્ટોનિક પ્લેટોની સતત હિલચાલને કારણે આસપાસના પર્વતો નબળા બન્યા છે, જેના કારણે ડેમ, ટનલ અને બ્રિજના પાયા પર અસર પડી શકે છે. સાથે જ મોટા પાયે ભૂસ્ખલન (લેન્ડસ્લાઇડ)નું જોખમ પણ વધી શકે છે.

ચીને ચિંતાઓ ફગાવી
આ સંશોધન બાદ ઉભી થયેલી ચિંતાઓ વચ્ચે ચીને પોતાના પ્રોજેક્ટનો બચાવ કર્યો છે. ચીનનું કહેવું છે કે આ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ વિશ્વના ઉચ્ચતમ એન્જિનિયરિંગ ધોરણોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. ચીને એવો પણ દાવો કર્યો છે કે આ ડેમથી ભારત અને બાંગ્લાદેશ જેવા નીચાણવાળા દેશોના જળપ્રવાહ અથવા સુરક્ષા પર કોઈ નકારાત્મક અસર નહીં થાય.

નિષ્ણાતોની સલાહ
જોકે સંશોધન સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે પ્રોજેક્ટને સુરક્ષિત બનાવવા માટે ભૂકંપ અને ભૂસ્ખલનના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને વધારાના સુરક્ષા પગલાં લેવામાં આવે તે અત્યંત જરૂરી છે. તેમના મતે, આટલા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં ભૂગર્ભીય જોખમોની અવગણના ગંભીર પરિણામો સર્જી શકે છે. ચીનના આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટને લઈને પડોશી દેશો પણ સતત નજર રાખી રહ્યા છે, કારણ કે બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારત અને બાંગ્લાદેશ માટે પણ જીવનદાયી નદી તરીકે મહત્વ ધરાવે છે.