બિન-લશ્કર તેલના પ્રવાહમાં વધારો થતાં Indiaના આયાત ડેટામાં રશિયન બેરલનો ભાવ ઘટ્યો...

નવી દિલ્હી : ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ આયાત બજારમાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. રશિયન ક્રૂડ India માટે હજુ પણ મહત્વનો સપ્લાયર છે, પરંતુ આયાતના ડેટામાં રશિયન બેરલનો દેખાતો હિસ્સો ઘટતો જોવા મળી રહ્યો છે. બીજી તરફ, ઓળખ અજ્ઞાત અથવા અન્ય સ્ત્રોત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલા ક્રૂડ ઓઇલના બેરલ્સનો પ્રવાહ વધી રહ્યો છે, જેના કારણે Indiaની વાસ્તવિક રશિયન ઓઇલ ખરીદી અને આયાત ડેટામાં દેખાતી માત્રા વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. તાજેતરના Kpler આધારિત આંકડાઓ અનુસાર, સપ્ટેમ્બરના પ્રથમ 14 દિવસમાં ભારતે રશિયા પાસેથી આશરે 1.42 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન (mbpd) ક્રૂડ આયાત કર્યું હતું. આ ઓગસ્ટના સરેરાશ આશરે 2.1 mbpdની સરખામણીએ લગભગ 30 ટકા ઓછું છે. જોકે, સપ્ટેમ્બરનો આ આંકડો પ્રારંભિક છે અને મહિનાના અંત સુધીમાં વધુ કાર્ગો ઉમેરાતા તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

રશિયન ક્રૂડની આયાતમાં ઘટાડો કેમ થયો?

રશિયન ક્રૂડની આયાતમાં ઘટાડા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોવાનું બજાર વિશ્લેષકો માને છે. રશિયાના કેટલાક ઓઇલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લોડિંગ ટર્મિનલ્સ પર થયેલા હુમલાઓને કારણે ઉપલબ્ધ બેરલ્સ પર દબાણ આવ્યું છે. સાથે જ ચીનની રિફાઇનરીઓ પણ રશિયન ક્રૂડ ખરીદવા માટે સ્પર્ધા કરી રહી છે. Kplerના વિશ્લેષણ અનુસાર સપ્ટેમ્બરમાં રશિયન બેરલની ઉપલબ્ધતા ઘટી છે અને ચીન તરફથી વધતી માંગને કારણે ભારતીય રિફાઇનરો માટે રશિયન ક્રૂડ મેળવવું અગાઉની સરખામણીએ મુશ્કેલ બન્યું છે. જોકે, વધારાના કાર્ગો મહિનાના બીજા ભાગમાં આવવાની શક્યતા હોવાથી સમગ્ર સપ્ટેમ્બરનો રશિયન આયાત આંકડો હાલના મધ્ય-મહિના આંકડા કરતાં વધારે રહી શકે છે.

ઓગસ્ટમાં પણ રશિયન આયાત ઘટી હતી

ઓગસ્ટમાં ભારતની રશિયન ક્રૂડ આયાત આશરે 2.08 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન રહી હતી. જુલાઈમાં આ આંકડો આશરે 2.82 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિનના રેકોર્ડ સ્તરે હતો. એટલે કે ઓગસ્ટમાં રશિયન ક્રૂડની આયાતમાં લગભગ 26 ટકા ઘટાડો થયો હતો. આ સાથે ભારતની કુલ ક્રૂડ આયાત પણ ઘટીને આશરે 4.6થી 4.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન રહી હતી, જ્યારે જુલાઈમાં તે આશરે 5.05 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન હતી. તેમ છતાં ઓગસ્ટમાં રશિયા Indiaનો સૌથી મોટો ક્રૂડ સપ્લાયર રહ્યો હતો.

‘Unknown Origin’ બેરલ્સ કેમ મહત્વના બન્યા?

Indiaના ઓઇલ આયાત ડેટામાં સૌથી રસપ્રદ ફેરફાર Unknown Origin અથવા અજ્ઞાત મૂળના ક્રૂડના વધતા પ્રવાહને લઈને છે. બજારના ટ્રેકિંગ ડેટામાં કેટલાક India-bound કાર્ગોનો મૂળ સ્ત્રોત સ્પષ્ટ રીતે રશિયા તરીકે ઓળખાતો નથી. આવા કાર્ગો વધવાથી માત્ર કસ્ટમ્સ અથવા શિપિંગ ડેટાના આધારે ભારતે ખરેખર કેટલું રશિયન ક્રૂડ ખરીદ્યું છે તે માપવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. ટાંકી ટ્રેકિંગ, કાર્ગો દસ્તાવેજો, જહાજોના રૂટ અને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ જેવી બાબતોને ધ્યાનમાં લેતાં ક્રૂડના મૂળ સ્ત્રોતની ઓળખ જટિલ બની શકે છે. સપ્ટેમ્બર દરમિયાન અજ્ઞાત મૂળના ક્રૂડના પ્રવાહમાં વધારો થતો હોવાના ટ્રેકિંગ અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. જોકે, આવા બેરલ્સને સીધા રશિયન ક્રૂડ તરીકે ગણવા માટે અલગથી પૂરતા પુરાવાની જરૂર રહે છે.

ભારતે વિકલ્પ તરીકે ઈરાક તરફ નજર કરી

રશિયન ક્રૂડની ઉપલબ્ધતા ઘટતા ભારતીય રિફાઇનરો અન્ય સપ્લાયરો તરફ પણ વળી રહ્યા છે. તેમાં ઈરાક ખાસ મહત્વનો વિકલ્પ બનીને સામે આવ્યો છે. સપ્ટેમ્બરના પ્રથમ 14 દિવસમાં ભારતે ઈરાક પાસેથી આશરે 5.35 લાખ બેરલ પ્રતિદિન ક્રૂડ આયાત કર્યું હતું. આ ઓગસ્ટના આશરે 1.63 લાખ બેરલ પ્રતિદિનના સરેરાશ કરતાં ત્રણ ગણાથી પણ વધારે છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતીય રિફાઇનરો રશિયન સપ્લાયમાં ઘટાડાને પહોંચી વળવા માટે આયાતના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવી રહ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકાથી પણ ક્રૂડ આયાતમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. એટલે કે ભારતની રિફાઇનિંગ કંપનીઓ એક જ દેશ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે અલગ-અલગ સપ્લાયર્સ સાથે વ્યવહાર વધારી રહી છે.

રશિયા હજુ પણ Indiaનો મહત્વનો સપ્લાયર

રશિયન ક્રૂડની આયાતમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં રશિયાને ભારતના ક્રૂડ આયાત બજારમાંથી બહાર થયેલું માનવું વહેલું ગણાશે. ઓગસ્ટમાં પણ રશિયા Indiaનો સૌથી મોટો ક્રૂડ સપ્લાયર રહ્યો હતો અને તેના બેરલ્સ ભારતની કુલ આયાતમાં 40 ટકાથી વધુ હિસ્સો ધરાવતા હતા. 2026ના જૂન-જુલાઈ દરમિયાન રશિયન ક્રૂડની India તરફની આયાત લગભગ 2.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન સુધી પહોંચી હતી, જે ભારતની કુલ ક્રૂડ આયાતના અડધાથી વધુ હતી. આ દર્શાવે છે કે રશિયન ક્રૂડ હજુ પણ ભારતની રિફાઇનિંગ વ્યવસ્થા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

રશિયન બેરલના ભાવ અને ડિસ્કાઉન્ટ પર અસર

રશિયન ક્રૂડ India માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મહત્વપૂર્ણ બનવાનું એક મોટું કારણ તેનું ડિસ્કાઉન્ટેડ પ્રાઇસિંગ રહ્યું છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો અને બજારની પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતીય રિફાઇનરોને ઘણી વખત અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્કની સરખામણીએ રશિયન ક્રૂડ સસ્તા ભાવે મળતું રહ્યું છે. પરંતુ હવે રશિયન સપ્લાય પર દબાણ, ચીનની વધતી માંગ, શિપિંગ ખર્ચ અને ભૌગોલિક-રાજકીય અનિશ્ચિતતા વચ્ચે આ ડિસ્કાઉન્ટમાં ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. તાજેતરના બજાર વિશ્લેષણોમાં રશિયન બેરલના ભાવ અગાઉની સરખામણીએ ઓછા ડિસ્કાઉન્ટ સાથે ટ્રેડ થવાની વાત પણ સામે આવી છે. આ સ્થિતિ India માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે રશિયન ક્રૂડ સસ્તું મળતું રહે તો ભારતીય રિફાઇનરોના ખર્ચને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. પરંતુ ડિસ્કાઉન્ટ ઘટે અથવા રશિયન બેરલની ઉપલબ્ધતા ઓછી થાય તો આયાત ખર્ચ પર દબાણ વધી શકે છે.

ભારતના ઓઇલ બિલ પર શું અસર પડશે?

India તેની કુલ ક્રૂડ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ અને સપ્લાયરો પાસેથી મળતા ડિસ્કાઉન્ટનો સીધો પ્રભાવ દેશના આયાત બિલ પર પડે છે. હાલમાં વૈશ્વિક તેલ બજાર પણ ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને સપ્લાયમાં અવરોધોને કારણે અસ્થિર છે. ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટ સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં ઝડપથી મોંઘી થઈ હતી અને વૈશ્વિક સપ્લાયમાં વિક્ષેપથી Indiaના આયાત ખર્ચ પર વધારાનું દબાણ આવ્યું છે.

આગળ શું થશે?

આગામી અઠવાડિયામાં Indiaના ક્રૂડ આયાત ડેટામાં રશિયાનો હિસ્સો ફરી વધે છે કે અન્ય દેશોનો હિસ્સો વધે છે તે જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે. સપ્ટેમ્બરના મધ્યના આંકડા હજુ પ્રારંભિક હોવાથી આખા મહિનાની તસવીર સ્પષ્ટ થવામાં સમય લાગશે. ભારતીય રિફાઇનરો માટે હાલમાં મુખ્ય પડકાર સસ્તા અને સ્થિર ક્રૂડ સપ્લાય વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. રશિયન બેરલ ઉપલબ્ધ રહે અને સ્પર્ધાત્મક ભાવે મળે તો તેની ખરીદી ચાલુ રહી શકે છે. બીજી તરફ, સપ્લાયમાં અડચણો અને ડિસ્કાઉન્ટમાં ઘટાડો થાય તો ઈરાક, સાઉદી અરેબિયા, અમેરિકા, વેનેઝુએલા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત વધારવાની દિશામાં આગળ વધવું પડી શકે છે.

આ રીતે, Indiaના આયાત ડેટામાં રશિયન બેરલનો દેખાતો ઘટાડો માત્ર ખરીદીમાં ઘટાડાની કહાની નથી. અજ્ઞાત મૂળના ક્રૂડનો વધતો પ્રવાહ, રશિયન સપ્લાયમાં અવરોધ, ચીનની સ્પર્ધા અને વૈશ્વિક ક્રૂડના ભાવ—આ તમામ પરિબળો મળીને ભારતના ઓઇલ માર્કેટનું ચિત્ર ઝડપથી બદલી રહ્યા છે.