નેપાળ India સાથે કે ચીન સાથે? વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલનો મોટો જવાબ, Strategic Clarity 2026

નેપાળ India સાથે કે ચીન સાથે? વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલનો મોટો જવાબ, કહ્યું- “માતા-પિતામાંથી એકને પસંદ કરતા નથી”

-> નેપાળની વિદેશ નીતિ પર મોટું નિવેદન : India અને ચીન વચ્ચે ભૌગોલિક રીતે મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા નેપાળની વિદેશ નીતિ હંમેશા ચર્ચામાં રહે છે. ખાસ કરીને ભારત અને ચીન બંને સાથે સંબંધો જાળવી રાખવા માટે કાઠમંડુ કઈ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તે અંગે સતત ચર્ચા થતી રહે છે. ત્યારે નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે NDTV અન્વીક્ષાના મંચ પરથી India અને ચીન સાથેના સંબંધોને લઈને મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે.

વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે નેપાળ India અને ચીનમાંથી કોઈ એક દેશને પસંદ કરવાની નીતિમાં માનતું નથી. તેમણે બંને દેશો સાથે અલગ-અલગ પ્રકારના સંબંધોને મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યા અને પોતાની વિદેશ નીતિનું મુખ્ય કેન્દ્ર નેપાળના રાષ્ટ્રીય હિતને ગણાવ્યું.ખનાલે સંબંધોને સમજાવવા માટે પરિવારનું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે જેમ કોઈ વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતામાંથી એકને પસંદ કરી શકતી નથી, તેવી જ રીતે નેપાળ માટે ભારત અને ચીન બંને પાડોશી દેશો છે અને બંને સાથેના સંબંધોનું પોતાનું મહત્વ છે.

-> India સાથે નેપાળનો બે તૃતિયાંશ વેપાર : આ સમગ્ર ચર્ચામાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનાર મુદ્દો નેપાળ અને India વચ્ચેના વેપારને લઈને વિદેશ મંત્રીનું નિવેદન રહ્યું. શિશિર ખનાલે જણાવ્યું કે નેપાળનો કુલ વેપારનો લગભગ બે તૃતિયાંશ હિસ્સો India સાથે થાય છે.

આ આંકડો બંને દેશો વચ્ચેના આર્થિક સંબંધોની ઊંડાઈ દર્શાવે છે. Indiaભારત અને નેપાળ વચ્ચે માત્ર વેપાર જ નહીં, પરંતુ સરહદ, પરિવહન, ઊર્જા, લોકો વચ્ચેના સંબંધો અને રોજગાર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં લાંબા સમયથી ગાઢ જોડાણ છે.નેપાળ માટે ભારત એક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક ભાગીદાર છે. બીજી તરફ ભારત માટે પણ નેપાળ ભૌગોલિક, વ્યૂહાત્મક અને સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્વ ધરાવે છે. બંને દેશો વચ્ચે ખુલ્લી સરહદ અને લોકો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધોને કારણે આ સંબંધ માત્ર સરકારો પૂરતો મર્યાદિત નથી.વિદેશ મંત્રીના નિવેદનથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે નેપાળ ચીન સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ તેના આર્થિક સંબંધોમાં ભારતનું મહત્વ પણ સ્વીકારી રહ્યું છે.

-> BRIને લઈને નેપાળના વિદેશ મંત્રીનો મોટો દાવો : ચીનના **Belt and Road Initiative (BRI)**ને લઈને પણ શિશિર ખનાલે મહત્વપૂર્ણ વાત કરી. તેમણે જણાવ્યું કે નેપાળે 2017માં BRIના ફ્રેમવર્ક એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને ત્યારબાદ તેને અમલમાં મૂકવા માટે પણ સમજૂતી થઈ હતી.પરંતુ ખનાલના જણાવ્યા પ્રમાણે, લગભગ 10 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન નેપાળને BRIમાંથી એક ડોલર પણ મળ્યો નથી.આ નિવેદન એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ચીનનું BRI વિશ્વના અનેક દેશોમાં મોટા પાયે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સાથે જોડાયેલું છે. નેપાળમાં પણ BRI અંતર્ગત વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સને લઈને લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.ખનાલે આ મુદ્દે ભાવનાત્મક અભિગમ કરતાં તર્કસંગત રીતે વિચારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમના મતે નેપાળે પોતાની વિદેશ નીતિમાં દેશના હિતને સૌથી ઉપર રાખવું જોઈએ.

નેપાળ India અને ચીન બંનેની વચ્ચે આવેલો દેશ છે. દક્ષિણમાં ભારત અને ઉત્તર તરફ ચીન હોવાને કારણે નેપાળ માટે બંને દેશો સાથે સારા સંબંધો જાળવવા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.નેપાળના વિદેશ મંત્રીના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારત અને ચીન સાથેના સંબંધોને માત્ર “સંતુલન”ના ચશ્માથી જોવાને બદલે દરેક સંબંધને તેની પોતાની વિશેષતા સાથે જોવો જોઈએ.તેમણે જણાવ્યું કે ભારત સાથે નેપાળના સંબંધો બહુઆયામી છે, જ્યારે ચીન સાથે પણ અનેક ક્ષેત્રોમાં સંબંધો છે, પરંતુ બંને સંબંધોની પ્રકૃતિ અલગ છે. એટલે બંનેને એક જ માપદંડથી જોવું યોગ્ય નથી.આ અભિગમ નેપાળની વિદેશ નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત આપે છે. કાઠમંડુ એક તરફ ભારત સાથેના ઐતિહાસિક અને આર્થિક સંબંધોને જાળવી રાખવા માંગે છે, તો બીજી તરફ ચીન સાથેના વેપાર, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અન્ય ક્ષેત્રોના સંબંધોને પણ આગળ વધારવા માંગે છે.

-> India-નેપાળ સંબંધોમાં નવી દિશા : નેપાળના વર્તમાન વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે માર્ચ 2026માં વિદેશ મંત્રી તરીકે પદભાર સંભાળ્યો હતો. નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયની સત્તાવાર માહિતી મુજબ તેમણે 27 માર્ચ 2026થી આ જવાબદારી સંભાળી છે.પદભાર સંભાળ્યા બાદ ભારત સાથેના સંબંધોને લઈને પણ ખનાલે વિકાસ કેન્દ્રિત સહયોગ પર ભાર મૂક્યો છે. જૂન 2026માં તેમની India મુલાકાત દરમિયાન વેપાર, રોકાણ, કનેક્ટિવિટી, ઊર્જા અને લોકો વચ્ચેના સંબંધો સહિત અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી.આથી એવું કહી શકાય કે નેપાળની નવી સરકાર ભારત સાથેના સંબંધોને ફરીથી વધુ વિકાસલક્ષી દિશામાં લઈ જવા માંગે છે.

ભારત સાથે નેપાળનો મોટો વેપાર હોવાથી બંને દેશો માટે કનેક્ટિવિટી અને વેપાર માર્ગો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નેપાળ એક લેન્ડલોક્ડ દેશ હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચવા માટે તેને પડોશી દેશોની ટ્રાન્ઝિટ સુવિધાઓની જરૂર પડે છે.આ સ્થિતિમાં ભારત સાથેના રસ્તા, રેલ, બોર્ડર પોઈન્ટ્સ, પેટ્રોલિયમ સપ્લાય, વીજળી અને અન્ય કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સ નેપાળની અર્થવ્યવસ્થા માટે મહત્વ ધરાવે છે.બીજી તરફ ચીન સાથે પણ નેપાળ હિમાલય પાર કનેક્ટિવિટી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સહયોગ વધારવા માંગે છે. આથી નેપાળ માટે બંને પાડોશી દેશો સાથેના સંબંધોમાં આર્થિક વ્યવહારિકતા જાળવી રાખવી મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.

-> “માતા-પિતામાંથી એકને પસંદ કરતા નથી” નિવેદન કેમ ચર્ચામાં? : શિશિર ખનાલનું “માતા-પિતામાંથી એકને પસંદ કરતા નથી” વાળું નિવેદન સોશિયલ અને રાજકીય ચર્ચામાં ખાસ ધ્યાન ખેંચી રહ્યું છે. આ નિવેદન દ્વારા તેમણે ભારત અને ચીન સાથેના સંબંધોને કોઈ સ્પર્ધા તરીકે નહીં પરંતુ અલગ-અલગ મહત્વ ધરાવતા દ્વિપક્ષીય સંબંધો તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે નેપાળ કોઈ એક શક્તિશાળી પાડોશીના પ્રભાવ હેઠળ પોતાની વિદેશ નીતિ નક્કી કરવા માંગતું નથી. તેના બદલે નેપાળ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત અનુસાર બંને દેશો સાથે સંબંધો આગળ વધારવા માંગે છે.

નેપાળના વિદેશ મંત્રીનું નિવેદન ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને જ્યારે તેમણે સ્વીકાર્યું કે નેપાળના કુલ વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ બે તૃતિયાંશ છે, ત્યારે બંને દેશોના આર્થિક સંબંધોની વાસ્તવિકતા સામે આવે છે.ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધો માત્ર વેપાર સુધી મર્યાદિત નથી. સાંસ્કૃતિક સંબંધો, ધાર્મિક પ્રવાસન, રોજગાર, શિક્ષણ, સુરક્ષા અને લોકો વચ્ચેની અવરજવર પણ બંને દેશોને નજીકથી જોડે છે.તાજેતરના સમયમાં ભારતે પણ નેપાળ સાથે કનેક્ટિવિટી, ઊર્જા અને ડિજિટલ સહયોગ સહિતના ક્ષેત્રોમાં સંબંધો આગળ વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે. જૂન 2026માં ખનાલની ભારત મુલાકાત દરમિયાન પણ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર, રોકાણ, ઊર્જા અને કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યા હતા.

-> ચીન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ : BRI અંગે “10 વર્ષમાં એક ડોલર પણ મળ્યો નથી” એવો દાવો નેપાળ-ચીન સંબંધોની આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જોકે આ નિવેદનને વિદેશ મંત્રીના દાવા તરીકે જોવું જોઈએ અને BRIના દરેક પ્રોજેક્ટની સ્થિતિ અલગથી તપાસવી જરૂરી છે.નેપાળ ચીન સાથે સંબંધો જાળવી રાખવા ઇચ્છે છે, પરંતુ તેના માટે પ્રોજેક્ટ્સનું વાસ્તવિક અમલીકરણ, રોકાણ, ફાઇનાન્સિંગ અને દેશના આર્થિક હિતો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલનું NDTV અન્વીક્ષા દરમિયાન આપેલું નિવેદન ભારત અને ચીન સાથેના નેપાળના સંબંધોને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તેમણે એક તરફ ભારત સાથેના ગાઢ આર્થિક સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે નેપાળના કુલ વેપારમાં લગભગ બે તૃતિયાંશ હિસ્સો ભારત સાથે છે, જ્યારે બીજી તરફ ચીનના BRI અંગે જણાવ્યું કે લગભગ એક દાયકામાં નેપાળને તેમાંથી એક ડોલર પણ મળ્યો નથી.સાથે જ તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે નેપાળ ભારત કે ચીનમાંથી કોઈ એકને પસંદ કરવા માંગતું નથી. બંને પાડોશી દેશો સાથેના સંબંધોને અલગ રીતે મહત્વ આપીને નેપાળના રાષ્ટ્રીય હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને વિદેશ નીતિ આગળ વધારવી એ તેમનો મુખ્ય સંદેશ રહ્યો.