'બ્રહ્મોસ' ડિપ્લોમસીથી ચીન અને તુર્કીમાં વધ્યો તણાવ! ભારતની નવી વ્યૂહરચના બદલાવી રહી છે વૈશ્વિક સમીકરણ

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે પોતાની સંરક્ષણ નીતિ અને વિદેશ નીતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યો છે. સ્વદેશી અને અદ્યતન હથિયારોની નિકાસ દ્વારા ભારત હવે માત્ર પોતાની સુરક્ષા જ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિ સંતુલનને પણ પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને BrahMos Missile મિસાઇલની વધતી નિકાસને કારણે ચીન અને તુર્કી જેવા દેશોમાં ચિંતા વધી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ચીન માટે કેમ પડકાર બની રહી છે બ્રહ્મોસ મિસાઇલ?
દક્ષિણ ચીન સાગરમાં ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે ભારતે એવા દેશો સાથે સંરક્ષણ સહયોગ મજબૂત બનાવ્યો છે, જેઓ ચીન સાથે દરિયાઈ અથવા સરહદી વિવાદ ધરાવે છે. તાજેતરમાં સિંગાપોરમાં યોજાયેલા Shangri-La Dialogue દરમિયાન ભારતના સંરક્ષણ સચિવ Rajesh Kumar Singhએ પુષ્ટિ કરી હતી કે વિયેતનામ સાથે બ્રહ્મોસ મિસાઇલનો મહત્વપૂર્ણ સોદો અંતિમ સ્વરૂપે પહોંચી ગયો છે.

આ ઉપરાંત ઇન્ડોનેશિયા સાથે આશરે 450 મિલિયન ડોલરના સોદા પર પણ ચર્ચા અંતિમ તબક્કામાં હોવાનું કહેવાય છે. અગાઉ ભારત ફિલિપાઇન્સને બ્રહ્મોસ મિસાઇલની ડિલિવરી શરૂ કરી ચૂક્યું છે.

બ્રહ્મોસ મિસાઇલની વિશેષતા એ છે કે તે અવાજની ગતિ કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી ઝડપી છે અને ‘ફાયર એન્ડ ફોરગેટ’ ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ફિલિપાઇન્સ, વિયેતનામ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશો પાસે આ ક્ષમતા આવવાથી દક્ષિણ ચીન સાગરમાં ચીનની સૈન્ય રણનીતિને પડકાર મળી શકે છે.

શું છે ચીનની ‘9-ડેશ લાઇન’?
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીન દ્વારા દાવો કરવામાં આવતો ‘9-ડેશ લાઇન’ નકશો લાંબા સમયથી વિવાદનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. ચીન આ વિસ્તારના લગભગ 90 ટકા ભાગ પર ઐતિહાસિક અધિકાર હોવાનો દાવો કરે છે, જ્યારે વિયેતનામ, મલેશિયા, બ્રુનેઈ અને ફિલિપાઇન્સ સહિતના દેશો આ દાવાનો વિરોધ કરે છે. ભારત દ્વારા આ દેશોને સંરક્ષણ ક્ષમતા ઉપલબ્ધ કરાવવાથી આ વિસ્તારમાં શક્તિ સંતુલન બદલાતું જોવા મળી રહ્યું છે.

કાશ્મીર મુદ્દે તુર્કીના વલણનો ભારત આપી રહ્યું છે જવાબ
તુર્કી લાંબા સમયથી કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાનના પક્ષમાં નિવેદનો આપતું રહ્યું છે. તેના જવાબમાં ભારતે તુર્કીના પ્રાદેશિક હરીફ દેશો સાથે સંરક્ષણ અને કૂટનીતિક સંબંધો વધુ મજબૂત બનાવ્યા છે. ખાસ કરીને આર્મેનિયા સાથે ભારતના સંરક્ષણ સંબંધોમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. વર્ષ 2020 પછી બંને દેશો વચ્ચે અંદાજે 2 અબજ ડોલરના સંરક્ષણ સોદાઓ થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ, પિનાકા, ATAGS અને સ્વાતિ રડાર જેવી અદ્યતન પ્રણાલીઓનો સમાવેશ થાય છે.

ગ્રીસ અને સાયપ્રસ સાથે પણ વધ્યો સહયોગ
ભારતે ગ્રીસ સાથે સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ અને વ્યૂહાત્મક સહયોગમાં વધારો કર્યો છે. ગ્રીસ અને તુર્કી વચ્ચે લાંબા સમયથી ભૂમધ્ય સાગર ક્ષેત્રમાં વિવાદ ચાલતો રહ્યો છે. તે જ રીતે સાયપ્રસ સાથે પણ ભારતે સંરક્ષણ સહયોગ વધાર્યો છે અને સાયપ્રસની સાર્વભૌમત્વને સમર્થન આપ્યું છે. આ પગલાંઓને તુર્કી માટે કૂટનીતિક સંદેશ તરીકે જોવામાં આવે છે.

ભારતની નવી વ્યૂહરચના શું સંકેત આપે છે?
વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત હવે માત્ર પ્રતિક્રિયાત્મક અભિગમ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. સંરક્ષણ નિકાસ, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને કૂટનીતિક સંબંધોના માધ્યમથી ભારત પોતાના હિતોને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત રીતે રજૂ કરી રહ્યું છે. ભારતની આ નીતિ એ સંકેત આપે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર તેના હિતોની વિરુદ્ધ વલણ અપનાવતા દેશો સામે હવે નવી પ્રકારની કૂટનીતિક અને વ્યૂહાત્મક કાર્યવાહી જોવા મળી શકે છે.