પેકેજ્ડ ફૂડ પર વોર્નિંગ લેબલ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટનો કડક વલણ, FSSAIને બે અઠવાડિયાની મહેતલ

પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ વધુ હોય તો તેના પેકેટના આગળના ભાગે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપતું લેબલ લગાવવાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણ પ્રાધિકરણ (FSSAI) સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશના દરેક નાગરિકને તે શું ખાઈ રહ્યો છે અને ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ, મીઠું તથા સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ કેટલું છે તેની જાણકારી મેળવવાનો અધિકાર છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને અંતિમ નિર્ણય લેવા માટે બે અઠવાડિયાનો સમય આપ્યો છે. સાથે જ ચેતવણી આપી છે કે જો સરકાર અને FSSAI તરફથી યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં નહીં આવે તો અદાલત પોતે જ આ અંગે જરૂરી આદેશ જારી કરી શકે છે.

શું છે સમગ્ર મામલો?

આ મામલો પેકેજ્ડ ફૂડના પેકેટ પર Front-of-Pack Warning Label લગાવવાની માંગ સાથે જોડાયેલો છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ જો કોઈ ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ, મીઠું અથવા સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધારે હોય તો પેકેટના આગળના ભાગે ગ્રાહકને તરત દેખાય તેવી ચેતવણી આપવાની વ્યવસ્થા કરવાની વાત છે.

હાલમાં મોટાભાગની પોષણ સંબંધિત માહિતી પેકેટના પાછળના ભાગે આપવામાં આવે છે. સામાન્ય ગ્રાહક માટે આ માહિતી વાંચીને ખાદ્ય પદાર્થમાં રહેલા વિવિધ ઘટકોનું પ્રમાણ સમજવું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક લેબલનો હેતુ ખરીદી કરતાં પહેલાં ગ્રાહકને સરળતાથી નિર્ણય લેવામાં મદદ કરવાનો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAIને કેમ ઝાટક્યું?

જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે આ મુદ્દે સુનાવણી દરમિયાન સરકાર અને FSSAIની કામગીરી અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે સવાલ કર્યો કે અગાઉની કાર્યવાહી અને ચર્ચા બાદ પણ આ મુદ્દે નક્કર નિર્ણય લેવામાં વિલંબ કેમ થઈ રહ્યો છે.

કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ મુદ્દો માત્ર નિયમન કે પેકેજિંગનો નથી, પરંતુ કરોડો લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલો છે. ખાસ કરીને બાળકો દ્વારા પેકેજ્ડ સ્નેક્સ અને અન્ય પ્રોસેસ્ડ ફૂડના વધતા વપરાશને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રાહકોને સ્પષ્ટ માહિતી મળવી જરૂરી છે.

કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પોતાનો નિર્ણય રેકોર્ડ પર મૂકવા માટે બે અઠવાડિયાનો સમય આપ્યો છે. જો આગામી સુનાવણી સુધી સંતોષકારક નિર્ણય નહીં આવે તો અદાલત પોતે આ મામલે આદેશ આપશે તેવો સંકેત આપ્યો છે.

‘ગ્રાહકને ખબર હોવી જોઈએ કે તે શું ખાઈ રહ્યો છે’ -સુપ્રીમ કોર્ટ

સુપ્રીમ કોર્ટનો મુખ્ય ભાર ગ્રાહકના માહિતી મેળવવાના અધિકાર પર રહ્યો છે. અદાલતના અભિગમ મુજબ કોઈ વ્યક્તિ પેકેટમાં મળતી વસ્તુ ખરીદે છે ત્યારે તેને તેના સ્વાસ્થ્ય પર પડનારી સંભવિત અસર અંગે સરળતાથી માહિતી મળવી જોઈએ.

જો કોઈ ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ, મીઠું કે સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ વધુ હોય તો ગ્રાહકને તે અંગે સ્પષ્ટ જાણકારી મળવાથી તે પોતાની જરૂરિયાત અને સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને ખરીદીનો નિર્ણય લઈ શકે છે.

સરકારની શું દલીલ છે?

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોર્ટ સમક્ષ એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જો આ પ્રકારનું કડક વોર્નિંગ લેબલ ફરજિયાત કરવામાં આવશે તો નમકીન સહિત અનેક પરંપરાગત ભારતીય ખાદ્ય પદાર્થો પણ તેની અસર હેઠળ આવી શકે છે.

સરકારની ચિંતા એ પણ છે કે નવા નિયમોથી પેકેજ્ડ ફૂડ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા નાના વેપારીઓ અને MSME એકમો પર આર્થિક અસર પડી શકે છે. ભારતની ખાદ્ય સંસ્કૃતિ અને વપરાશની પદ્ધતિ અન્ય દેશોથી અલગ હોવાથી વિદેશી મોડલને સીધું ભારતમાં લાગુ કરવું યોગ્ય ન હોવાનું પણ સરકાર તરફથી જણાવાયું છે.

કોર્ટે ઉદ્યોગના હિત કરતાં જનહિતને મહત્વ આપ્યું

સરકાર અને ખાદ્ય ઉત્પાદકોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે નિયમન બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ કોઈ ઉદ્યોગને નુકસાન પહોંચાડવાનો નથી. પરંતુ જ્યારે મામલો લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલો હોય ત્યારે જનહિતને પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ.

કોર્ટે ખાસ કરીને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. આજના સમયમાં બાળકોમાં પેકેજ્ડ સ્નેક્સ, મીઠાઈવાળા ઉત્પાદનો અને અન્ય પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું સેવન વધી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં માતા-પિતા અને ગ્રાહકોને ઉત્પાદન વિશે સરળ અને સ્પષ્ટ માહિતી મળવી જરૂરી હોવાનું અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું.

FSSAIનું હાલનું વલણ શું છે?

FSSAI લાંબા સમયથી પેકેજ્ડ ફૂડના પેકેટ પર પોષણ સંબંધિત માહિતી વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવા અંગે વિવિધ વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યું છે. અગાઉ Indian Nutrition Rating (INR) જેવી ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક પદ્ધતિ અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.

આ પદ્ધતિમાં ખાદ્ય પદાર્થને પોષણના આધારે રેટિંગ આપવાનો વિચાર છે. જોકે, વોર્નિંગ લેબલ અને ન્યુટ્રિશન રેટિંગમાંથી કઈ વ્યવસ્થા ગ્રાહકો માટે વધુ અસરકારક રહેશે તે મુદ્દે હજુ ચર્ચા ચાલી રહી છે.

નવા નિયમથી સામાન્ય ગ્રાહકને શું ફાયદો?

જો પેકેટના આગળના ભાગે સ્પષ્ટ ચેતવણી ફરજિયાત બને છે તો ગ્રાહકને ઉત્પાદન ખરીદતાં પહેલાં તેની પોષણ સંબંધિત સ્થિતિ સમજવામાં સરળતા રહેશે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ અથવા મીઠું વધુ હોય તો ગ્રાહકને પેકેટ પાછળનું નાનું લખાણ શોધવાની જરૂર નહીં પડે. આગળના ભાગે આપવામાં આવેલી ચેતવણીથી તે તરત નિર્ણય લઈ શકશે.

હવે બે અઠવાડિયામાં મોટો નિર્ણય

સુપ્રીમ કોર્ટના કડક વલણ બાદ હવે કેન્દ્ર સરકાર અને FSSAI પર આ મુદ્દે ઝડપથી નિર્ણય લેવાનું દબાણ વધ્યું છે. આગામી બે અઠવાડિયામાં સરકાર પોતાનું વલણ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરશે.

જો સરકાર તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ અને સંતોષકારક નીતિ સામે નહીં આવે તો સુપ્રીમ કોર્ટ પોતે દિશાનિર્દેશ જારી કરી શકે છે. તેથી આગામી સુનાવણી દેશના પેકેજ્ડ ફૂડ ઉદ્યોગ અને કરોડો ગ્રાહકો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

અંતે મુદ્દો માત્ર પેકેટ પર લેબલ લગાવવાનો નથી, પરંતુ ગ્રાહકને પોતાના સ્વાસ્થ્ય અંગે જાણકારીના આધારે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપવાનો છે.